| PoleŠ znajomemu
Historia


Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji ?ˇdzkiej
Dr Piotr Marciniak

Tematyka walk na ?rodkowym froncie rosyjsko – niemieckim w pierwszych miesi?cach I Wojny ?wiatowej nie zosta?a w pe?ni do dnia dzisiejszego opisana. Dla spo?ecze?stwa niemieckiego, jak twierdzi dr Markus Pöhlmann, walki na wschodzie s? do dnia dzisiejszego ca?kowicie nieznane, natomiast Rosjanie na skutek pó?niejszych do?wiadcze? (mam tutaj na my?li pierwszy okres II Wojny ?wiatowej) temat ten porzucili uznaj?c jego warto??, moim zdaniem zbyt pochopnie, jako nie nadaj?c? si? do wykorzystania w zmienionej taktyce. Tymczasem na terenie Ziemi ?ódzkiej dosz?o do „Pierwszego Blitzkriegu na Wschodzie”, czyli b?yskawicznego, bo w przeci?gu 6 dni, przej?cia wojsk niemieckich od W?oc?awka pod ?ód?. Nale?y przy tym zaznaczy?, i? z tego dwa dni trwa?y bezpo?rednie walki o W?oc?awek a jeden dzie? o Kutno. To tutaj tak?e, na drodze Pabianice – ?ask, dosz?o do pierwszego, na froncie rosyjsko – niemieckim, u?ycia pojazdów, które pó?niej przesz?y do historii jako samochody pancerne. Jednak?e zanim dosz?o do star?, które skrótowo opisa?em powy?ej, chcia?bym Pa?stwu opisa? jak przedstawia?a si? sytuacja militarna na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu wydarze?, które do historii przesz?y jako Operacja ?ódzka.
Pocz?tek kampanii na froncie wschodnim by? bardzo niepomy?lny dla Niemiec. Natarcie na Prusy Wschodnie rozpocz?te 4 sierpnia przez 1. Armi? rosyjsk? (tzw. Armia Niemna) pod dowództwem gen. Paw?a Rennenkampfa doprowadzi?o do pora?ek utrzymuj?cej front 8. Armii gen. Maxa Prittwitza w bitwach pod Goldapem (Go?dap) i Gumbinnen (G?bin). Grozi?o to utrat? ca?ych Prus Wschodnich, do których od po?udnia wkroczy?a 2. Armia (tzw. Armia Narwi) pod dowództwem gen. Aleksandra Samsonowa.
Naczelne Dowództwo Wojsk L?dowych (Oberkommando des Heeres, OKH) oceni?o sytuacj? jako beznadziejn? i rozwa?a?o nawet wariant natychmiastowego wycofania si? na lini? Wis?y. Ostatecznie podj?to jednak ryzykown? decyzj? o kontynuowaniu oporu, wzmacniaj?c 8. Armi? kosztem os?abienia Frontu Zachodniego. W tym celu w najwi?kszym po?piechu przerzucono
z Francji dwa korpusy piechoty i dywizj? kawalerii. Zarazem zdecydowano o zast?pieniu gen. Prittwitza przez pozostaj?cego od 1911 r. w stanie spoczynku do?wiadczonego dowódc? gen. Paula von Hindenburga. Na jego wniosek dokonano te? zmiany obsady szefa sztabu 8. Armii, które to stanowisko obj?? gen. Erich Ludendorff. Decyduj?ce dla opanowania sytuacji okaza? si? nie tyle geniusz wojskowy gen. Hindenburga, czy powa?ne wzmocnienie broni?cych Prus Wschodnich wojsk niemieckich, ale nieporadno?? dowodz?cego frontem rosyjskim gen. Jakowa ?ylinskiego, a szczególnie podleg?ego mu dowódcy 1. Armii gen. Rennenkampfa. Za wiedz? dowódcy frontu, Rennenkampf zamiast doprowadzi? do koordynacji poczyna? obu armii rosyjskich podj?? marsz w kierunku Königsbergu (Kaliningrad), oddalaj?c si? tym samym od 2. Armii. Zorientowawszy si? w b??dzie dowództwa rosyjskiego, Niemcy ca?o?ci? si? wyst?pili, przeciwko Samsonowowi. W dniach od 26 do 31 sierpnia armia niemiecka odnios?a nad nim mia?d??ce zwyci?stwo w bitwie stoczonej na wschód od Tannenberga (St?bark), gdzie oskrzydli?a i ca?kowicie zniszczy?a 2. Armi?. Maj?c informacje o tocz?cej si? bitwie, gen. Rennenkampf nawet nie podj?? próby przyj?cia z pomoc? 2. Armiii wycofa? si? za Niemen. W obliczu kl?ski gen. Samsonow pope?ni? samobójstwo, za? kilkadziesi?t tysi?cy ?o?nierzy rosyjskich trafi?o do niewoli.
Tydzie? pó?niej, pomi?dzy 5 a 15 wrze?nia Niemcy rozbili 1. Armi? gen. Rennenkampfa podczas bitwy nad jeziorami mazurskimi. Jej resztki wycofa?y si? za Niemen oddaj?c pole nieprzyjacielowi. W sumie w walkach Rosjanie stracili oko?o 200 tysi?cy ?o?nierzy, co by?o kl?sk? bez precedensu w dotychczasowej historii wojen toczonych przez Imperium.
W wyniku obu tych sukcesów gen. Hindenburg i odt?d nieod??cznie kojarz?cy si? z nim gen. Ludendorff okrzykni?ci zostali bohaterami narodowymi. Kreacja ta potrzebna by?a niemieckiej propagandzie dla podtrzymania w spo?ecze?stwie gasn?cych nastrojów prowojennych. Niemcy nie przypuszczali, i? Rosjanie – utraciwszy tak znaczn? cz??? swoich si? zbrojnych – b?d? w stanie w ci?gu najbli?szych miesi?cy odbudowa? swoje si?y militarne, nie mówi?c ju? o przej?ciu do ofensywy. Tymczasem podj?ta przez si?y niemieckie ofensywa w kierunku Warszawy i D?blina, mimo pocz?tkowych sukcesów, uleg?a za?amaniu. Opór wojsk rosyjskich okaza? si? zaskakuj?co skuteczny. Niemcy wraz z wojskami austro–w?gierskimi zmuszeni zostali do wycofania si? pobli?e granicy ?l?ska, staraj?c si? jak najszybciej i jak najdalej oderwa? od atakuj?cych wojsk rosyjskich. Ponadto pomi?dzy niemieckim a austro–w?gierskim naczelnym dowództwem dochodzi?o do konfliktów, których pod?o?em by?o podej?cie do formy odwrotu. Niemcy podczas swojego odwrotu starali si? jak mogli unika? niepotrzebnych walk z Rosjanami, natomiast Austriacy starali si? powstrzyma? Rosjan tak, aby nie dopu?ci? do ich wtargni?cia, przez Karpaty, na swoje terytorium i w ten sposób zachowa? jaki? autorytet przed niemieckimi sojusznikami. Tymczasem po dokonaniu odwrotu wojska niemieckie na Ziemi ?ódzkiej osi?gn??y rubie? Miechów – ?ask – Uniejów b?d?c? jednocze?nie najdalszym zasi?giem, na tym terenie, armii rosyjskiej podczas I wojny ?wiatowej. Front, co prawda ustabilizowa? si?, ale – jak si? wkrótce okaza?o – nie na d?ugo. Rosjanie – o czym informowa? OKH sprawny wywiad – niespodziewanie podj?li przygotowania do nowego uderzenia którego celem by?o wkroczenie w granice Niemiec.
Sytuacja militarna, jaka wytworzy?a si? w wyniku za?amania operacji warszawsko – d?bli?skiej potencjalnie grozi?a wi?c, zaanga?owanej ze zmiennym powodzeniem na Zachodzie armii kajzerowskiej, du?ym niebezpiecze?stwem. Niemcy w przygotowaniach do wyst?pienia zbrojnego zak?adali, i? w pierwszych miesi?cach wojny Front Wschodni b?dzie drugorz?dny w stosunku do ich strategicznych operacji militarnych na Zachodzie. Planowali, ?e dopiero po pokonaniu Francji skieruj? si? wszystkimi swymi si?ami przeciwko Rosji. Nie przewidzieli wi?c powsta?ego we wrze?niu – pa?dzierniku zagro?enia wtargni?cia „rosyjskiego walca parowego” na swoje terytorium. Aby temu zapobiec – jak pisze Hindenburg – „zapada ostateczne rozstrzygni?cie o naszym nowym przedsi?wzi?ciu, a raczej zamierzenia przyjmuj? ostateczny kszta?t”.
1 listopada 1914 r. utworzone zostaje Naczelne Dowództwo „Wschód” (Oberkomando der Ostfront, Ober – Ost) z siedzib? w Poznaniu. Obj?? je gen. Hindenburg, maj?c za szefa sztabu gen. Ludendorffa, który w kolejnych miesi?cach faktycznie mia? dowodzi? wszystkimi operacjami na Wschodzie. Ober – Ost od pocz?tku swojego istnienia posiada?o stosunkowo niezale?n? pozycj? wobec OKH, co pozwala?o mu znacznie szybciej reagowa? na ró?ne skomplikowane sytuacje, do których dochodzi?o na froncie wschodnim.
Niemcy z przej?tych 3 listopada sztabowych depesz iskrowych, których Rosjanie cz?sto nie szyfrowali z braku dostatecznej ilo?ci wyszkolonej kadry, dowiedzieli si? o szczegó?ach wy?ej wspomnianego rosyjskiego planu wtargni?cia w g??b Rzeszy. T? drog? uzyskano te? kolejn? wiadomo??, i? rosyjska ofensywa na Zachód musi zosta? odroczona z powodu trudno?ci w uzupe?nieniu stanów i zaopatrzenia wojsk w sprz?t. W tym stanie rzeczy gen. Hindenburg, zdaj?c sobie spraw? z braku dostatecznej ilo?ci potrzebnego czasu (przej?ta depesza sugerowa?a, i? potrzebne uzupe?nienie mo?e nadej?? w ka?dej chwili), za rad? gen. Ludendorffa postanowi? wzmocni? front, b?yskawicznie przerzucaj?c z terenów ?l?ska w rejon Torunia i Inowroc?awia utworzon? 15 wrze?nia 9. Armi? niemieck?. Dowodzi? ni? od 1 listopada gen. August von Mackenzen, maj?c pod swymi rozkazami 11 dywizji piechoty i 5 dywizji kawalerii, co dawa?o ??czn? liczb? 143 tysi?cy ?o?nierzy i 22 500 szabel. Jej zadaniem by?o niespodziewanie uderzy? od strony Torunia na praw? flank? oraz ty?y wojsk rosyjskich. Natomiast na granicy ze ?l?skiem w rejonie Cz?stochowy zosta?a skoncentrowana 2. Armia austro – w?gierska pod dowództwem gen. Remusa von Woyrscha w sile dwóch korpusów – IV. i XII. (??cznie 4 dywizje). Po wzmocnieniu dodatkowym dwudywizyjnym korpusem kawalerii, gen. Woyrsch otrzyma? zadanie zaj?cia odcinka nad kolanem Warty, skierowanym na Radomsko i Piotrków.
Poniewa? ani Hindenburg ani Ludendorff, gdy przygotowywali swój plan nie konsultowali go ze swoim sojusznikiem austriacki szef sztabu Conrad von Hötzendorf zosta? zmuszony do podporz?dkowania swoich dzia?a? stronie niemieckiej. Dlatego 2. Armia, wed?ug jego zamys?ów, mia?a wype?ni? luk? powsta?? na skutek przeniesienia 9. Armii w rejon Torunia, utrzymywa? ??czno?? z armi? niemieck? oraz wykona? g??bokie uderzenie na flanki i ty?y, przygotowywuj?cych si? do ataku na Pozna?, 2. i 5. Armii.
Jednocze?nie z za?óg twierdz Wroc?awia i Poznania utworzono dwa korpusy forteczne: „Wroc?aw” pod dowództwem gen. Wilhelma von Mengesa w sile 18 tysi?cy ?o?nierzy, ze?rodkowany w K?pniei „Pozna?” pod dowództwem gen. Fritza Kocha von Herrenhausena w sile 23 tysi?cy ?o?nierzy, ze?rodkowany w rejonie Kalisza. Dodatkowo wzmocniono je oddzia?ami Landwehry i Landsturmu. Ich pe?n? gotowo?? bojow? wyznaczono na 16 listopada.
Plan gen. Hindenburga zak?ada? rozwini?cie grupy kilkunastu dywizji przygotowanej na pozycjach wyj?ciowych na linii ?owicz – ??czyca – D?bie do flankowego uderzenia w kierunku na Tomaszów Mazowiecki i Piotrków Trybunalski. Aby przeprowadzi? swój zamiar, gen. Hindenburg dokona? nast?puj?cego przegrupowania wojsk:
a) I rezerwowy i XXV rezerwowy korpus – z rejonu Torunia przez W?oc?awek na ?owicz.
b) I kawaleryjski korpus, XX korpus i 3 rezerwowa gwardyjska dywizja z rejonu Inowroc?awia przez Kutno w rejon Bzury – ?owicza – ??czycy.
c) XVII korpus – z rejonu Gniezna przez Sampolno w rejon ??czycy.
d) XI korpus – z rejonu Wrze?ni przez Ko?o w kierunku na D?bie”.
W grupie tej by?o ??cznie 11 dywizji piechoty i 2 dywizje kawaleryjskie, czyli 70 % wszystkich si? 9. Armii. Dodatkowo wzmocniono j? III. korpusem kawalerii i korpusami „Pozna?” i „Wroc?aw”. Ponadto korpusom „Pozna?” i „Wroc?aw” rozkazano zwi?za? od frontu rosyjsk? 5. Armi?.

Tabela nr 1
Liczebno?? wojsk niemieckich bior?cych udzia? w Operacji ?ódzkiej

Zwi?zki Stan
9. Armia niemiecka
 165 500
 
Korpus „Wroc?aw”
 18 000
 
Korpus „Pozna?”
 23 000
 
Razem:
 206 500
 

?ród?o: Zestawienie w?asne na podstawie G. K. Korolkow, ?odzinskaja Operacja, s. 201. Ponadto, celem odci?gni?cia Rosjan od kierunku m?awskiego, z Prus Wschodnich przerzucono korpus „Zastrow” pod dowództwem gen. Ernesta von Zastrow (maj?cy podlega? bezpo?rednio Naczelnemu Dowództwu „Wschód”). Wzmocniono go dwudywizyjnym II. korpusem kawalerii
(2. i 4. dywizja). Grupa ta mia?a atakowa? w kierunku na Modlin i Pu?tusk.

Tabela nr 2
Przerzut poszczególnych zwi?zków do 9. Armii niemieckiej

Lp. Jednostka Sk?d Termin wyjazdu Termin przyjazdu
1. 5. dywizja kawalerii III. korpus kawalerii 3. Armia 30 – 31 X 1 – 3 XI
2. 6. dywizja kawalerii
I. korpus kawalerii 6. Armia 3 – 4 XI 5 – 7 XI
3. 9. dywizja kawalerii
I. korpus kawalerii 6. Armia 5 – 6 XI 7 – 8 XI
4. XI. korpus Przerzut w ramach
9. Armii 4 XI (Sieradz) 9 XI (Jarocin)
5. XVII. korpus Przerzut w ramach
9. Armii 6 – 10 XI 7 – 10 XI
6. XX. korpus Przerzut w ramach
9. Armii 6 – 10 XI 7 – 10 XI
7. 3. dywizja gwardyjska Podporz?dkowana bezpo?rednio Sztabowi Armii 10 – 12 XI 11 – 13 XI
8. I. korpus 8. Armia 5 – 11 XI 6 – 12 XI
9. XXV. korpus 8. Armia 5 – 8 XI 6 – 9 XI

?ród?o: Zestawienie w?asne na podstawie: Der Weltkrieg, ss. 468 – 477.Na tym odcinku frontu gdzie mia?o doj?? do bitwy, znanej w historiografii jako Operacja ?ódzka, Niemcy mieli przeciwko sobie 3 armie rosyjskie podporz?dkowane dowództwu Frontu Pó?nocno – Zachodniego, na którego czele sta? genera? Niko?aj Ruzski. W sk?ad tego frontu wchodzi?y:
- 1. Armia pod dowództwem gen. Rennenkampfa, ze sztabem w Jab?onnej, w sile czterech korpusów zgrupowanych pomi?dzy W?oc?awkiem i Kutnem (V korpus syberyjski), w P?ocku (cz??? VI. korpusu syberyjskiego) i na pó?noc od Wis?y (pozosta?a cz??? VI. korpusu wraz
z I. korpusem turkiesta?skim). W sumie by?o to 8 dywizji piechoty, licz?cych – wed?ug stanu na 12 listopada – 113 084 ?o?nierzy, 1 553 oficerów oraz 3 dywizje jazdy, licz?ce 8 076 szabel i 241 oficerów wspomaganych przez 263 karabiny maszynowe i 350 dzia? ró?nego kalibru. Jak wynika z poni?szej tabeli, ??cznie w szeregach 1. Armii walczy?o oko?o 123 tysi?cy ?o?nierzy
i oficerów.

Tabela nr 3
Stan osobowy ?o?nierzy i oficerów 1. Armii rosyjskiej

Piechota Konnica
?o?nierze 113 084 Szable 8 076
Oficerowie 1 553 Oficerowie 241
Razem 114 637 Razem 8 317
?ród?o: Generalnyj Sztab RKKA, dok. 553, ss. 489–491.- 2. Armia odbudowana od podstaw po kl?sce w Prusach Wschodnich, dowodzona przez genera?a Siergieja Scheidemanna. Jej sztab znajdowa? si? pocz?tkowo w Skierniewicach, a nast?pnie
w ?odzi. Obszar dzia?ania 2. Armii mia? obejmowa? teren od K?odawy do D?utowa. W jej sk?ad wchodzi?o 5 korpusów ( I., II., IV., XXIII. i II. syberyjski) w ogólnej sile 11 dywizji piechoty oraz jednego (I.) kawaleryjskiego korpusu w sile 3 dywizji kawalerii, wzmocnionych przez jedn? kaukask? dywizj? kawalerii pod dowództwem gen. K. Charpentiera. Wed?ug stanu na 14 listopada,
2. Armia przedstawia?a sob? si?? 137 745 ?o?nierzy i 1 847 oficerów oraz 10 985 szabel i 477 oficerów. Ponadto dysponowa?a 353 karabinami maszynowymi oraz 507 dzia?ami ró?nego kalibru.

Tabela nr 4
Stan osobowy ?o?nierzy i oficerów 2. Armii rosyjskiej Piechota Konnica
?o?nierze 137 745 Szable 10 985
Oficerowie 1 847 Oficerowie 477
Razem 139 592 Razem 11 462
?ród?o: Generalnyj Sztab RKKA, dok. 554, ss. 491 – 493.Kolejn? armi? rosyjsk?, która mia?a wzi?? udzia? w Operacji ?ódzkiej by?a:
- 5. Armia pod dowództwem genera?a Paw?a Plehwego. Jej sztab znajdowa? si? w Tomaszowie Mazowieckim. W sk?ad 5. Armii wchodzi?y 3 korpusy (V., XIX. oraz I. korpus syberyjski) w sile 6 dywizji piechoty i 1,5 dywizji kawalerii, co dawa?o jej – wed?ug stanu na 14 listopada – si?? 83 067 ?o?nierzy i 1 054 oficerów oraz 4 205 szabel i 113 oficerów. Dodatkowo wzmacnia?o j? 178 karabinów maszynowych oraz 282 dzia?a. Jej obszar dzia?ania obejmowa? teren od miejscowo?ci Baby do Przedborza. Tabela nr 5 Stan osobowy ?o?nierzy i oficerów 5. Armii rosyjskiej Piechota
 Konnica
 
?o?nierze
 83 067
 Szable
 4 205
 
Oficerowie
 1 054
 Oficerowie
 113
 
Razem
 84 121
 Razem
 4 318
 
?ród?o: Generalnyj Sztab RKKA, dok. 555, ss. 494–495.Tak wi?c zgromadzone na potrzeby Operacji ?ódzkiej si?y rosyjskie liczy?y oko?o 362,5 tysi?ca ludzi pod broni?, ?o?nierzy i oficerów.Tabela nr 6
??czny stan osobowy ?o?nierzy i oficerów 1., 2. i 5. Armii rosyjskiej Armie Stan
 
1. Armia
 122 954
 
2. Armia
 151 054
 
5. Armia
 88 439
 
Razem:
 362 447
 
?ród?o: jak w tabelach 3 – 5.Porównanie si? obu armii, liczone tylko w stanach osobowych, wypada?o – jak informuje poni?sza tabela – zdecydowanie na korzy?? strony rosyjskiej.Tabela nr 7
Porównanie si? obu armii
?o?nierze i oficerowie Stan
Wojsk niemieckich 206 500
Wojsk rosyjskich 362 447
Razem 568 947
?ród?o: jak w tabelach 1-5.Zadania, jakie przedstawiono przed trzema rosyjskimi armiami, w zwi?zku z zamiarem wtargni?cia na terytorium II Rzeszy, przedstawia?y si? nast?puj?co:
1. Armia stacjonuj?ca pomi?dzy 2. a nowo sformowan? 10. Armi? rosyjsk? (ta ostatnia otrzyma?a za zadanie zaatakowa? Prusy Wschodnie, bronione przez s?ab? 8. Armi? niemieck?) mia?a przy wspó?pracy z przesuwaj?c? si? od wschodu 10. Armi? pomóc tej ostatniej w zaj?ciu od po?udnia
i po?udniowego-wschodu terenu Prus Wschodnich, a tak?e ubezpiecza? kierunek na Warszaw? po obu brzegach Wis?y. W wypadku niemieckiego ataku z rejonu Torunia i Poznania, na praw? flank? 2. Armii, mia?a udzieli? tej ostatniej wsparcia.
Natomiast Armiom 2. i 5. postawiono tylko ogólne zadania. Mimo usilnego nalegania Francuzów, dla których bardziej liczy? si? kierunek zachodni (w pa?dzierniku ruszy?a ofensywa niemiecka we Flandrii), mia?y one zaatakowa? na froncie Pozna? – Opole, celem opanowania wa?nych strategicznie terenów ?l?ska.
Z przedstawionych planów mo?na si? zorientowa?, i? dla rosyjskiego najwy?szego dowództwa, przegrupowanie niemieckiej 9. Armii z terenów ?l?ska na pó?noc w rejon Torunia, pozosta?o tajemnic?. W przededniu „Operacji ?ódzkiej” nadal uwa?a?o ono, i? armia ta znajduje si? gdzie?
w rejonie Cz?stochowy za? na pó?nocy znajduj? si? dwie dywizje. Ataku tego chciano dokona? pomimo ogromnych braków w zaopatrzeniu, uzbrojeniu oraz niepe?nych stanów osobowych
w poszczególnych jednostkach.
Na przyk?adzie raportu z 6 listopada 1914 r. dowódcy Frontu Po?udniowo – Zachodniego genera?a Niko?aja Iwanowa do G?ównodowodz?cego mo?na przyj??, i? podobna sytuacja mia?a miejsce tak?e w armiach Frontu Pó?nocno–Zachodniego: „wed?ug doniesie? Radko Dimitrijewa z 21 pa?dziernika (3 listopada – PM) w ka?dym z pu?ków 3. Armii pozosta?o od 1 200 do 1 500 ?o?nierzy, a w wojskach genera?a Aleksieja Brusi?owa, które walczy?y przez czas d?u?szy, od 24 – 25 dni, sk?ady niektórych pu?ków zmniejszy?y si? jeszcze bardziej. Tak na przyk?ad w 60–tej dywizji braki w sk?adzie osobowym wynosz? 11 000 ?o?nierzy. Procentowy sk?ad oficerów wynosi tylko 30 % etatowego sk?adu. Wi?kszo?? korpusu oficerskiego w chwili obecnej sk?ada si? z chor??ych. S? te? pu?ki w których z ca?ego sk?adu oficerskiego zosta?o zaledwie dwóch”.
Ponadto tu? przed sam? operacj? rosyjskie Naczelne Dowództwo postanowi?o przeprowadzi? reorganizacj? struktury lekkiej artylerii. Odt?d zamiast 8 dzia? w baterii pozosta?o ich 6, przy czym liczba samych baterii pozosta?a niezmieniona. Po przeprowadzeniu takiej reorganizacji liczba dzia? w rosyjskich dywizjach by?a dwukrotnie mniejsza ni? w niemieckich i wynosi?a od 36 do 72, co wywo?a?o zrozumia?e niezadowolenie w?ród rosyjskiej kadry dowódczej, gdy? os?abia?o to w naturalny sposób warto?? bojow? poszczególnych jednostek.
Doceniaj?c skal? zagro?enia, jakie wytworzy?o si? na froncie wschodnim, gen. Ludendorff – maj?c pe?ne poparcie gen. Hindenburga – opracowa? memorandum, które 7 listopada skierowa? do Naczelnego Dowództwa (OKH). Postulowa? w nim, by punkt ci??ko?ci operacji wojskowych przesuni?ty zosta? na Wschód, a przynajmniej, by nast?pi?o wzmocnienie oddzia?ów walcz?cych na Wschodzie o kilka kolejnych korpusów ?ci?gni?tych z Zachodu.
W opinii szefa Sztabu Generalnego armii niemieckiej gen. Eryka von Falkenhayna do takiego przerzucenia wojsk niemieckich pomi?dzy g?ównymi frontami wojny – zachodnim i wschodnim – doj?? mog?oby najwcze?niej za 6 tygodni. Tyle czasu gen. Hindenburg nie móg? czeka?, a wi?c zmuszony zosta? do podj?cia ofensywy tymi si?ami, jakimi dysponowa?.
Pomimo rosyjskiej przewagi w ludziach, to jednak uzna? nale?y, i? w przededniu „Operacji ?ódzkiej” militarna przewaga by?a po stronie niemieckiej. Niemcy dysponowali lepszym zaopatrzeniem materia?owym i mo?liwo?ci? lepszego uzupe?nienia rekruta ( wszak znajdowali si? bli?ej swoich baz zaopatrzeniowych ) lecz przede wszystkim mieli doskona?e rozpoznanie
w ruchach przeciwnika, które potrafili odpowiednio spo?ytkowa? bezlito?nie wykorzystuj?c ka?dy b??d przeciwnika.
--------------------------------------------------------------------------------

Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojenno – Istoriczeskij Archiw, fond 2181, opis 1, die?o 45, list 329.
Pawe? – Georg Kar?owicz von Rennenkampf (1854–1918), genera?, absolwent Akademii Sztabu Generalnego (1882), od 1900 – dowódca brygady kawalerii, uczestnik wojny rosyjsko – japo?skiej, od 1905 r. dowódca korpusu, dowódca ekspedycji karnych na Syberii i Dalekim Wschodzie (1905–1907), od 1913 r. dowódca Wile?skiego Okr?gu Wojskowego, w „Operacji ?ódzkiej” dowódca 1 Armii. W 1918 r. aresztowany przez bolszewików w Taganrogu i rozstrzelany. Szerzej: K.A. Zalesskij, Pierwaja Mirowaja Wojna, Moskwa 2000, s. 190 – 193.
Max von Prittwitz (1848–1929), genera? pruski, s?u?b? rozpocz?? w 1866 r. w 1867 roku awansowa? do stopnia porucznika za? w 1876 sko?czy? Akademie Wojskow?. Od 1892 r. naczelnik sztabu 9 korpusu. Od 1906 r. dowódca 16 korpusu. W 1913 awansowany do stopnia genera?a. Od 2 sierpnia 1914 r. dowódca 8. Armii, któr? dowodzi? do 22 sierpnia tego roku, kiedy to odda? dowodzenie gen. Hindenburgowi i odszed? na emerytur?. Zmar? w Berlinie.
Aleksandr Wasiljewicz Samsonow (1859–1914), genera?, od 1904 r. dowódca brygady i dywizji kawalerii, uczestnik wojny rosyjsko – japo?skiej (1904–1905), od 1907 r. naczelny ataman Wojska Do?skiego, od 1909 r. genera?–gubernator Turkiestanu.
Ogó?em w tym okresie l?dowe si?y rosyjskie sk?ada?y si? z siedmiu armii. Dwie(1. i 2.) zaatakowa?y Prusy Wschodnie, trzy (3., 4. i 5.) wyst?pi?y w Galicji przeciwko wojskom austro – w?gierskim, jedna (6.) broni?a stolicy i Finlandii, a ostatnia (7.) – granicy po?udniowo-zachodniej i wybrze?y czarnomorskich. Wkrótce, po rozpocz?ciu dzia?a? wojennych utworzona zosta?a 8. Armia, która wspar?a front przeciwko Austro – W?grom.
Paul von Benckendorff und von Hindenburg (1847–1934), wojskowy i polityk, uczestnik wojen z Austri? (1866) i Francj? (1870–1871), absolwent Akademii Wojskowej (1876), oficer sztabu generalnego, w listopadzie 1914 r. mianowany feldmarsza?kiem, od sierpnia 1916 r. szef Sztabu Generalnego. Po kl?sce wojennej wycofa? si? czasowo z ?ycia politycznego; od 1925 r. prezydent Republiki Weimarskiej.
Erich Ludendorff (1863–1937), genera? i polityk, od 1916 kwatermistrz generalny armii niemieckiej, po wojnie zaanga?owany w ?ycie polityczne, przeciwnik Republiki Weimarskiej, w latach 1920–1925 zwi?zany
z Hitlerem, w latach 1924–1928 pose? do Reichstagu, autor m.in. Der Totale Krieg (1935).
Jakow Grigorjewicz ?ylinskij (1853-1918), genera? kawalerii, absolwent Miko?ajewskiej Szko?y Kawalerii (1876) i Akademii Sztabu Generalnego (1883), od 1900 r. g?ówny kwatermistrz Sztabu Generalnego, uczestnik wojny rosyjsko – japo?skiej, dowódca dywizji i korpusu armijnego kawalerii, od 1911 r. g?ównodowodz?cy Sztabu Generalnego, od marca 1914 r. genera?–gubernator warszawski, po wybuchu wojny g?ównodowodz?cy Frontem Pó?nocno–Zachodnim (do 16 wrze?nia 1914 r.).
W historiografii niemieckiej nazwana jest bardzo cz?sto „zemst? za Grunwald”, do czego walnie przyczyni?y si? liczne wypowiedzi na ten temat gen. Ludendorfa i powsta?a wówczas piosenka wojskowa („Bei Tannenberg, bei Tannenberg gross waren unsere Siege!”). Wydaje mi si?, ?e miejsce bitwy wybrano nieprzypadkowo. Otó?
w odleg?o?ci 30 km na zachód od St?barku w miejscowo?ci Ogrodzieniec znajdowa?a si? rodowa siedziba, Hindenburgów. By? mo?e dlatego w?a?nie genera? postanowi? broni? tego maj?tku przed widmem „dzikich kozaków” pustosz?cych dobra rodzinne jego dziadka. Po wojnie „naród niemiecki” odkupi? od rodziny te dobra
i ofiarowa? je „w dowód wdzi?czno?ci” Paulowi von Hindenburgowi, który tam mieszka? a? do swojej ?mierci w 1934 roku. W 1945 r. cofaj?ce si? oddzia?y Wehrmachtu i SS wywioz?y stamt?d jego trumn?. Szerzej na temat dzia?a? na tym obszarze patrz: Der Weltkrieg 1914 bis 1918, t. VI, Berlin 1929 (dalej: Der Weltkrieg). W 2005 r. ukaza?a si? nowa ksi??ka po?wi?cona tej bitwie patrz: D. E. Showalter, Tannenberg 1914 – zderzenie imperiów, Warszawa 2005.
„niefortunnie sprawili si? dowódcy armii; bezczynno?? Rennenkampfa mia?a wyra?ny charakter zdrady” –
E. de Henning-Michaelis, Burza dziejowa. Pami?tnik z wojny ?wiatowej 1914 – 1917, t. I, Warszawa 1928, s. 43 – 44. Zob. te?: K.A. Zalesskij, op. cit., s. 190 – 193.
„Rennenkampf odznaczy? si? znowu, zosta? rozbity nad jeziorami mazurskimi, straci? ca?y XX–y korpus i to wy??cznie dzi?ki zupe?nej bierno?ci akcji. Ta druga zbrodnia usz?a temu zdrajcy równie? bezkarnie”. E. de Henning-Michaelis, op. cit., s. 75.
D. Rybin, ?odzinskaja Operacja na ruskom froncie, Moskwa 1938 na www.militera.lib.ru/h/rybin
W historiografii znanej tak?e pod nazw? Operacji Warszawsko–Iwanogrodzkiej.
Szerzej na temat planów ataku Rosjan na terytorium Rzeszy patrz: Generalnyj Sztab RKKA, Lodzinskaja Operacja – sbornik dokumentów, Moskwa 1936 (dalej: ?odzinskaja Operacja), s. 54 – 120.
M. Sokolnicki, Polska w pami?tnikach wielkiej wojny 1914 – 1918, Warszawa 1925, s. 88.
J. Pieka?kiewicz, Kalendarium wydarze? I wojny ?wiatowej, Warszawa 1998,
s. 106; M. Sokolnicki, op.cit., s. 88.
Hindenburg pisa?: „Rozpoznanie zawczasu gro??cych niebezpiecze?stw u?atwia nam niepoj?ta nieopatrzno??, mo?na rzec naiwno??, z jak? Rosjanie czynili u?ytek ze swoich po??cze? iskrowo–telegraficznych. Nierzadko odczytanie depesz nieprzyjaciela oznajmia?o nas nie tylko z jego dyspozycj?, ale zamiarami”. Cyt. wed?ug: tam?e.
Na temat utworzenia tej armii patrz szerzej: tam?e, s. 117 – 118.
August von Mackensen (1849–1945), feldmarsza?ek, uczestnik wojny francusko-pruskiej, faktyczny dowódca si? austriacko-niemieckich w pó?niejszej Operacji ?ódzkiej, od 1916 r. gubernator wojskowy Rumunii, aresztowany podczas odwrotu z W?gier i w latach 1918 – 1919 wi?ziony w Salonikach
Hindenburg pisa?: „Atak przeciwko frontowi przewa?aj?cego nieprzyjaciela musia?by si? rozbi?, nale?y go przeprowadzi? przeciwko otwartej lub s?abo zakrytej flance. Odsadzaj?cy ruch mojej lewej r?ki zobrazowa? przy pierwszym omówieniu t? my?l. Dla uj?cia lewego skrzyd?a nieprzyjacielskiego pod ?odzi?, trzeba si?y zaczepne przeprowadzi? a? do Torunia. Mi?dzy Toruniem a Gnieznem zamierzona jest koncentracja naszych wojsk. Odsuwamy si? daleko od lewego skrzyd?a wojsk austro–w?gierskich, zostawiaj?c s?abe si?y, z ci??ko zmaltretowanym korpusem Woyrscha w okolicach Cz?stochowy”. Cyt. wed?ug: M. Sokolnicki, op. cit., s. 88 – 89.
Remus von Woyrsch (1847–1920), uczestnik wojny austriacko – pruskiej (1866).
Conrad Franz von Hötzendorf, ksi??? Eugen (1852–1925), feldmarsza?ek, w latach 1906 – 1912 szef Sztabu Generalnego armii austro–w?gierskiej.
J. D?browski, Wielka wojna 1914 – 1918, t. 1, Pozna? 2000, s. 256; D. Rybin,
op. cit.
Wilhelm von Menges (1846–1916), genera? niemiecki.
Fritz Wilhelm Erich Koch von Herrenhausen (ur. 1854–19?), genera?. Do ko?ca wojny dowodzi? twierdz? Pozna?.
Wojska terytorialne, obejmuj?ce rezerwistów i starsze roczniki
Wojska pospolitego ruszenia.
G. K. Korolkow, ?odzinskaja Opieracja 2 nojabria – 19 diekabrja 1914 g., Moskwa 1934, s. 11.
Korpus ten od 6 lipca 1915 r. figuruje jako XVII korpus rezerwowy.
G. K. Korolkow, op.cit. s. 11.
Niko?aj W?adimirowicz Ruzskij (1854–1918), genera? artylerii, absolwent Konstantynowskiej Szko?y Wojskowej (1872) i Akademi? Sztabu Generalnego (1881), uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878)
i rosyjsko – japo?skiej (1904–1905), od 1906 r. dowódca korpusu, od 1912 r. zast?pca komendanta Kijowskiego Okr?gu Wojskowego, od kwietnia 1917 r. w stanie spoczynku.
W tym 304 lekkie, 24 ci??kie, 30 konnych, 28 górskich i 60 mo?dzierzy. Szerzej: ?odzinskaja Operacja, dok. 553, s. 489 – 491.
Siergiej Michaj?owicz Szejdeman (1857–1922) genera? kawalerii, absolwent Akademii Sztabu Generalnego (1883 r.), po Operacji ?ódzkiej dowódca 1. Turkiesta?skiego Korpusu Armijnego. Po rewolucji wst?pi? do Armii Czerwonej. Dalsze losy nieznane. Por.: K.A. Zalesskij, op. cit., s. 224 – 225.
W tym 360 lekkich, 48 ci??kich, 12 górskich, 40 konnych i 71 mo?dzierzy – ?odzinskaja Operacja, dok. 554, s. 491 – 493.
Pawe? Adamowicz Plehwe (1850–1916), genera? kawalerii, absolwent Akademii Sztabu Generalnego (1877). Po Operacji ?ódzkiej dowódca Moskiewskiego Okr?gu Wojskowego, od grudnia 1915 r. g?ównodowodz?cy armiami Frontu Pó?nocnego. Szerzej: K.A. Zalesskij, op. cit., s. 174 – 177.
W tym 216 lekkich, 24 ci??kich, 24 górskich, 18 konnych i 44 mo?dzierzy. ?odzinskaja Operacja, dok. 555, s. 494 – 495.
Tam?e, dok. 59, s. 57 – 59.
Tam?e, dok. 41, s. 59 – 61.
Tam?e, dok. 39, s. 57 – 59 i dok. 41, s. 59 – 61.
D. Rybin, op. cit.
?odzinskaja Operacja. Szerzej: dok 42, s. 61 – 65.
Niko?aj Iudowicz Iwanow (1851–1919), genera? artylerii, absolwent Michaj?owskiej Szko?y Artylerii (1869), uczestnik wojen rosyjsko-tureckiej (1877–1878) i rosyjsko–japo?skiej (1904–1905), od 1906 r. genera?-gubernator Kronsztadu, od 1908 r. komendant Kijowskiego Okr?gu Wojskowego, od lipca 1914 r. dowódca wojsk Frontu Po?udniowo – Zachodniego.
Podówczas dowódcy 3. Armii.
Podówczas dowódcy 8. Armii.
?odzinskaja Operacja, dok. 42, s. 61 – 65
D. Rybin, op. cit.
J. Pajewski, Pierwsza wojna ?wiatowa 1914 – 1918, Warszawa 1991, s. 230.
Erich von Falkenhayn (1861–1922), genera?, od 1896 r. doradca wojskowy w Chinach, oficer w sztabie wojsk niemieckich t?umi?cych powstanie Bokserów (1900–1901), od lipca 1913 r. pruski minister wojny, od wrze?nia 1914 r. szef niemieckiego Sztabu Generalnego, zwolennik separatystycznego pokoju z Rosj?.



Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji ?ˇdzkiej

Dr Piotr Marciniak


Walki w okolicach Ga?kowa 23-24 listopada 1914 roku.

Dominik Trojak