| Poleć znajomemu
Nasze opracowania


„W szeregach rosyjskich walczy?em ... ale tylko dla Polski!"
Wie?czys?aw Kowalski

„W szeregach  rosyjskich walczy?em ... ale tylko dla Polski!"

Taki podpis umie?ci? na w?asnym portrecie Zdzis?aw Dziewulski - ?o?nierz, ochotnik rosyjskiego 15 Szlisserburskiego Pieszego Pu?ku z lat Wielkiej Wojny 1914 roku.

Podejmowane w chwilach dziejowych przesile? decyzje, wyrasta?y
z wielkich przemy?le? i by?y ?yciow? decyzj?, nikt kto wyrós?
z patriotycznej tradycji nie móg? pozosta? wobec nich oboj?tnym. Jedni przekradali si? do Galicji - do Legionów, drudzy zasilali szeregi "Legionu Pu?awskiego"  inni  byli wcielani w szeregi carskiej armii przymusowo, ale ?aden z nich nie zapomnia? z jakiego narodu pochodzi, nie zapomnia? swoich korzeni. Nie sposób dzisiaj os?dza? motywów ich czynów, ani odtworzy? kolei losów. Wiadomym jest jedno - po wypaleniu si? tej wojennej zawieruchy, w 1918 roku, stali si? zbrojnym ramieniem odradzaj?cej si? Polski. Podj?ta przez nas praca rekonstrukcyjna, w swym za?o?eniu jest  ho?dem dla tych, którzy w obcych mundurach walczyli za przysz??, niepodleg?? Polsk?. 

Na pocz?tku by? rodzinny przekaz.

Jak si?gn? pami?ci? zawsze w naszej rodzinie wracano w "domowych klechtach" do okresu Wielkiej Wojny 1914 roku. Przyczyn? by?y losy pierwszego m??a mojej babci: powo?any w pocz?tkach XX wieku do s?u?by w carskiej armii, wed?ug przekazów mia? bra? udzia? w wojnie w Mand?urii (lub w wyprawie do Chin). Z wyprawy tej przywióz? do rodzinnego domu miedziany medal, troch? pami?tek oraz kilka pi?ciorublowych monet jako zap?at? za kilka lat poniewierki. Ponownie powo?any w ko?cu lipca 1914 roku w szeregi carskiej armii, zagin?? w nieznanych okoliczno?ciach. Podobno gdzie? w starych skrzyniach le?a?y jeszcze jego zdj?cia i wojskowe ?wiadectwo zgonu. Lecz odesz?y w przesz?o?? wraz ze starym rodzinnym domem. Pozosta?y mi tylko w pami?ci jeszcze dzi? d?wi?cz?ce w uszach s?owa babcinej opowie?ci: - "pomar? nieborak w dalekich krajach w Niemcach, czy to poraniony czy te? na hiszpank?". Gdy próbowa?em dowiedzie? si? czego? wi?cej na temat miejsca spoczynku, trafia?em na luk? w pami?ci - na pewno miejsce to by?o ju? przed wojn? na terenie ówczesnej Polski, ale to by?o gdzie? daleko st?d. 
- A mo?e to  by?a Galicja?
- Nie, z pewno?ci? by? to ...kraj Niemiecki".

Do tego dochodzi?y opowie?ci o zas?anych s?om? peronach stacji kolejowej, na której uk?adano wynoszonych z wagonów, kontuzjowanych rosyjskich ?o?nierzy. Po otrzymaniu wie?ci o zagini?ciu m??a chodzi?a w to miejsce co kilka dni, aby w?ród rannych i konaj?cych szuka? swojego ?lubnego. Czy dzia?o si? to w pierwszym, czy w drugim roku wojny trudno ju? dzisiaj ustali?. Opowie?ci by?o oczywi?cie o wiele wi?cej, ale nikt ich nie spisywa? - ich gwarancj? by?a obecno?? i dobra pami?? opowiadaj?cych j? osób. Gdy pewnego dnia urwa?a si? ta ,,nieko?cz?ca si? opowie??" stan??em zaskoczony - czy?by by?o  prawd? twierdzenie i? to, czego nie zapisano to ... jakby si? nie wydarzy?o?

Zapragn??em odtworzy? ten wycinek rodzinnych dziejów. Zag??bi?em si? z zasobach archiwum i dzie? po dniu ?ledzi?em rodzinn? genealogi?.

Przegl?daj?c kolejne roczniki Ksi?g Parafialnych z wpisami urodzin, ?lubów, w ko?cu znalaz?em to znane mi z opowiada? nazwisko: Micha? Drozd, oraz jego dat? urodzin. 

Brak informacji o ?lubie, o liczbie dzieci, wojskowej s?u?bie i ?o?nierskiej ?mierci. Przy innych nazwiskach trafia?y si? takie dopiski, tu nie by?o ?adnej, dodanej w pó?niejszym czasie informacji. Tak wi?c nie zachowa? si? ?aden przekaz archiwalny potwierdzaj?cy g?ówne etapy pe?nego trosk ?ycia! Wszystko to trzeba by?o odtworzy? od nowa. Próbowa?em posi?kowa? si? list? poleg?ych i zaginionych mieszka?ców powiatu, zagl?da?em w zbiory rosyjskich dokumentów mobilizacyjnych, próbowa?em dotrze? do „Akt Aleksandrowskiego Komitetu do Spraw Pomocy Wdowom i Sierotom po Poleg?ych w Obecnej Wojnie ?o?nierzach". W pewnym momencie jako pewnik przyj??em za?o?enie, i? zosta? on zmobilizowany w sk?ad stacjonuj?cego w tym okresie w Lublinie "69 Pieszego Riaza?skiego Pu?ku". Jednak hipoteza ta nie znalaz?a ani potwierdzenia, ani nie uda?o si? jej obali?, gdy? mobilizowani do rosyjskiej armii Polacy odsy?ani byli równie? do pu?ków walcz?cych w du?ej odleg?o?ci od miejsca zamieszkania: do Prus Wschodnich - 17 Pieszy ?ado?ski Pu?k, na front turecki - 155 Pieszy Kubi?ski Pu?k  ub na Daleki Wschód do Zaamurskiego Pogranicznego Pu?ku. 

Moja droga do rekonstrukcji historycznej.

W kr?g osób zainteresowanych rekonstrukcj? historyczn? trafi?em stosunkowo pó?no gdy? dopiero na prze?omie 2003/2004 roku. Wcze?niej zainteresowania skupia?y si? dooko?a zbieractwa, kolekcjonerstwa i poszukiwa?. Zawsze oscylowa?y one wokó? sprawy polskiej: powsta? narodowych, Wielkiej Wojny czy te?  Wrze?nia 1939. Przy takich pasjach zwyk?ym zjawiskiem jest uczucie ci?g?ego niedosytu i ci?g?a pogo? za nowymi eksponatami, nowymi opracowaniami dotycz?cymi odno?nych tematów i poszukiwa? nowych miejsc eksploracji. Eksponatów przybywa?o, zape?nia?y si? domowe gablotki oraz ukryte w piwnicy tekturowe pude?ka. W dobrym tonie by?o wyci?ga? zbiory i raz czy dwa razy do roku, "raczy?" przyjació?  widokiem kilogramów, "ó?nowojennego" z?omu.

Jak to cz?sto bywa powstaj?ce w drodze poszukiwa? zbiory z konieczno?ci ogranicza?y si? do przedmiotów metalowych, gdy? pozosta?ej, organicznej materii raczej nieprzychylny jest d?ugi pobyt w ziemi. Wi?c si? i t? nietrwa?? materi? mo?e i zajmowa? nie warto?

Trwa?o to tak, do dnia WIELKIEGO ZNALEZISKA.

Z pewno?ci? niejeden z poszukiwaczy marzy o odnalezieniu do?u pe?nego "wszelakiego" ?o?nierskiego dobra, który spe?ni?by ich sen o wielkim znalezisku: le??cych warstwami plecakach ze stroczonymi p?aszczami w kolorach, z naszywkami poszczególnych s?u?b i broni, manierkami i mena?kami, austriackimi czapkami i rosyjskimi fura?kami, pasami g?ównymi, ?adownicami - na pas i na pier?, torbami i plecakami amunicyjnymi. Do tego nale?a?o jeszcze doda? ca?e wyposa?enie osobiste: medaliki, portfeliki, flaszeczki z wódk?, tubki z ma?ciami, scyzoryki, o?ówki.

Gdy wreszcie nadesz?o takie znalezisko poczu?em, ?e zabrn??em w ?lepy zau?ek. Dla innych by?by to pocz?tek wielkiej poszukiwawczej pasji, dla mnie by? to najwy?szy stopie? przesytu. Czym?e mo?na "przebi?" takie znalezisko? Dwoma do?ami plecaków? Trzema do?ami?

Ale dzi?ki temu znalezisku zyska?em istotn? inspiracj?. Po raz pierwszy zobaczy?em w oryginale, to wszystko co dot?d widzia?em jedynie na po?ó?k?ych fotografiach. U?wiadomi?em sobie, ?e zbieraj?c tylko cz??ci metalowe dotykamy zaledwie wierzcho?ka góry lodowej oporz?dzenia i umundurowania ?o?nierza z lat Wielkiej Wojny. A ?ci?lej oporz?dzenia rosyjskiego ?o?nierza z lat Wielkiej Wojny!

Zacz??em wi?c poszukiwa? informacji na ten temat, a poniewa? dzia?o si? to ?adnych kilka lat temu, brak by?o i polskoj?zycznej literatury i adresów stron internetowych, a o dotarciu do ukrytych w muzealnych magazynach eksponatów mog?em tylko pomarzy?. Dla jednych by?by to stan "nie do przeskoczenia", dla mnie by? to decyduj?cy bodziec do zaj?cia si? tym tematem. Niczym parafraza z Tolkienowskiej powie?ci, przetacza?o si? przez moja g?ow? zdanie: „brak informacji, brak wzorów do skopiowania, ... co wi?cej nikt jeszcze w Polsce nie robi rosyjskiej rekonstrukcji! - sytuacja zupe?nie beznadziejna ... a wi?c na co czekam, trzeba to robi?!"

Wtedy to w oparciu o ca?kiem znaczny ju? zbiór pami?tek zrodzi? si? pomys? rosyjskiej rekonstrukcji. Wybór pad? na  69 Pieszy Riaza?ski Pu?k. Postanowi?em zaj?? si? odtwarzaniem wygl?du Polaka - ?o?nierza armii rosyjskiej w pocz?tkowym okresie Wojny ?wiatowej 1914-1918 roku.

Kilka s?ów na temat historii Pu?ku.

Pe?na nazwa 69  pu?ku w j?zyku rosyjskim brzmia?a nadzwyczaj okazale: 69 Piechotnyj Rjazanskij gen. - Feldmarsza?a Knjazia Aleksandra Golicyna Po?k. Do Lublina Pu?k ten zosta? przeniesiony w latach 1882-84. Tradycj? swoj? nawi?zywa? do utworzonego w 1703 roku Rjazanskiego Muszkieterskiego Pu?ku. W 1811 roku zmieniono nazw?, przymiotnik  "muszkieterski" - zast?puj?c przymiotnikiem "piechotny".

Przez ca?y XIX wiek Pu?k uczestniczy? w prowadzonych przez Rosj? wojnach, za które otrzyma? szereg wyró?nie?. Poniewa? „niechwalebne" dzieje Pu?ku sta?y si? inspiracj? do ?ledzenia jego dziejów, losy zwi?zanych z nim Polaków pomin?, ograniczaj?c si? do zwi?z?ego kalendarium jego udzia?u w walkach 1914 - 15 roku.

W stan gotowo?ci przedmobilizacyjnej 69 Pu?k zosta? postawiony ju? w po?owie sierpnia i po og?oszeniu mobilizacji w dniu 30.07.1914 r. uzupe?ni? swe stany o powo?anych do wojska Polaków. Nast?pnie rozpocz?? przemieszczanie si? w kierunku po?udniowym. Ruch jego mia? za zadanie os?on? powszechnej  mobilizacji oraz koncentracji 4 Armii. Po wkroczeniu CiK Armii, pu?k stoczy? pod Kra?nikiem pierwsz? walk? - odpar? austriacki zagon z?o?ony "z trzech rodzajów wojsk". Walka ta stanowi?a chrzest bojowy dla ?o?nierzy Pu?ku. Po kilku dniach bior?c udzia? w odpieraniu ofensywy 1 Korpusu Austriackiego zosta?  "zmieszany"  w bitwie pod Kra?nikiem i prowadz?c walki odwrotowe cofa? si? w kierunku Lublina. Na pocz?tku wrze?nia znalaz? si? na linii bojowej ko?o miejscowo?ci Skrzyniec.

We wrze?niu i pa?dzierniku zostaje przegrupowany na lewy brzeg Wis?y, gdzie po ci??kich  walkach rozpoczyna marsz ku granicom ?l?ska. W drugiej po?owie 1915 roku 69 Ppu?k zostaje przeniesiony na pó?nocno - wschodnie pogranicze Prus Wschodnich, bior?c udzia? w os?anianiu odwrotu armii rosyjskiej. Nast?pnie, odchodz?c daleko na pó?nocny - wschód, opuszcza zamieszka?e przez polsk? ludno?? tereny. By? mo?e ten ostatni ,,niemiecki" etap walki 69 Pu?ku wyznacza kres ?ycia, wspominanego na samym pocz?tku artyku?u „riadowowo" carskiej armii Micha?a Drozda.

Pocz?tki rekonstrukcji

Jak ju? wcze?niej wspomnia?em, nawi?zanie do dziejów 69 Pu?ku sta?o si? tylko pretekstem do rekonstrukcji, a wskazanie na udzia? w jego walkach Polaków zabiegiem koniecznym, aby ca?e przedsi?wzi?cie sta?o si? bardziej "przyswajalne" dla polskiego spo?ecze?stwa.  

W nied?ugim czasie po "ujawnieniu" na publicznym forum my?li o rosyjskiej rekonstrukcji, uzyska?em wsparcie znanego ju? w kraju warszawskiego rekonstruktora, którego praca w istotny sposób wp?yn??a na post?p prac. We dwóch posz?o szybciej, pomimo i? informacje przesy?ali?my sobie tylko za po?rednictwem internetu. Wtedy to zrodzi?a si? w naszych g?owach idea: nie czekaj a? co? ci gotowego wpadnie w r?ce, ale sam to zrób! I tylko dzi?ki temu mo?emy w obecnej chwili poszczyci? si? wykonanym w?asnor?cznie, niemal kompletnym carskim oporz?dzeniem. Jedynym odst?pstwem s? tu szynele wojskowe, które z powodu braku odpowiedniego materia?u musieli?my zakupi? i podda? koniecznym przeróbkom.

W za?o?eniu ograniczyli?my zakres prac do oporz?dzenia i umundurowania stosowanego w latach 1914-1915, gdy? ta cenzura czasowa wyznacza?a czas pobytu armii rosyjskiej na obecnych ziemiach polskich. Du?? pomoc przy ustalaniu wzorów umundurowania i oporz?dzenia okazali nam niezrównani przyjaciele z: Irkucka, Permu i Petersburga.

Kilka s?ów o historii rosyjskiego munduru.

Aby prawid?owo okre?li? wzory stosowanego w 1914 roku umundurowania, musieli?my si?gn?? do literatury zajmuj?cej si? histori? rosyjskiego munduru. Na w?asne potrzeby stworzyli?my wi?c swoist? mini encyklopedi? dotycz?ca tego zagadnienia. Z konieczno?ci, opis umundurowania i oporz?dzenia ?o?nierza rosyjskiego ograniczyli?my tylko do jednostek piechoty armijnej i tylko do dwóch najni?szych szar?: szeregowego (ridowowo) i jefrajtora, gdy? tylko ten temat znajduje si? w kr?gu naszych zainteresowa?.

Armia rosyjska rozpoczyna?a wojn? w 1914 roku ca?kowicie ju? przystosowana do warunków nowoczesnej wojny. Reform? umundurowania armii rozpocz?to bezpo?rednio po wojnie rosyjsko - japo?skiej 1904-1905. Po badaniach nad barwami umo?liwiaj?cymi jak najlepsze "ukrycie" ?o?nierza na polu walki, wprowadzono w 1907 roku, jako obowi?zuj?cy kolor zielony, a jego odcie?, w odniesieniu do czapek polowych (fura?ek), spodni (szarawarów) i kurtek mundurowych okre?lono na szaro-zielony. Kolor p?aszczy (szyneli), spe?nia? w tym czasie stawiane wymogi, nie wprowadzono wi?c daleko id?cych zmian w kolorystyce.
W rozkazodawstwie kolor "szyneli" by? okre?lany jako: "szaro-b?otnisty", "ziemisty" lub "szaro-ziemisty". Równolegle z pracami nad unowocze?nieniem barwy mundurów, prowadzono prace nad ujednoliceniem i uproszczeniem kroju kurtki mundurowej, wprowadzaj?c w miejsce noszonej dotychczas przez szeregowych dwuklapowej - "dwubortnej" kurtki mundurowej, koszuli zwanej rubaszk?.

W okresie pokoju zarówno mundur jak i czapk? munduru polowego "ozdabia?y" liczne dodatki: wypustki, otoki, pagony. Ju? wtedy zdawano sobie spraw?, i? wszystkie te "wyró?niki" tak malowniczo podkre?laj?ce "bojowy" wygl?d munduru musz? znikn?? w przypadku wybuchu wojny i wymarszu wojsk w pole.

Tak si? te? i sta?o: rozkazem numer 21 sierpnia 1914 zalecono usuni?cie z mundurów wszelkich przynale?nych pu?kom barw i wyró?ników, wprowadzaj?c w zamian wy??cznie kolor ochronny - wypustki i otoki  na czapkach w tym samym kolorze co materia? czapki, papachy bez kolorowych sznurów, szynele bez pagonów lub o barwie zielono-szarej podobnie te? i bez kolorowych naszywek na ko?nierzach, bez metalowych guzików na po?ach. Pagony , "rubaszek" jednokolorowe, w miejsce ozdobnych herbowych "blach" - klamry wykonane z drutu.

Co wchodzi?o w sk?ad polowego wyposa?enia rosyjskiego ?o?nierza.

Dla potrzeb prac rekonstrukcyjnych sporz?dzili?my wyszczególnienie umundurowania i oporz?dzenia potrzebnego do odtworzenia sylwetki ?o?nierza rosyjskiego z lat 1914-15. Obejmowa?o ono nast?puj?ce przedmioty:

- czapka polowa w kolorze ochronnym z daszkiem;

- koszula "kusowarotka" w kolorze ochronnym z pagonami w dwóch kolorach: czerwonym i ochronnym z numerem pu?ku;

- spodnie - szarawary w kolorze ochronnym;

- buty typu rosyjskiego ewentualnie buty sznurowane z owijaczami;

- pas z blach? herbow? lub klamr?;

- dwie ?adownice ze skóry - na pas;

- ?adownica brezentowa na pier?;

- ?adownica rezerwowa;

- torba na chleb z dwoma woreczkami na suchary i jednym na sól;

- manierka aluminiowa w pokrowcu z paskiem no?nym;

- plecak;

- torba na zapasowe buty;  

- kocio?ek lub mosi??na mena?ka dowolnego wzoru;

- ?opatka ma?a (saperska) w pokrowcu ze skóry lub brezentu;

- p?achta przeciwdeszczowa - tzw. "plaszcz pa?atka" z osprz?tem.

A w zakresie umundurowania zimowego:

- szynel z pagonami w dwóch kolorach, z numerem pu?ku i  "pietlicami" w kolorze pu?ku lub w kolorach ochronnych;

- basz?yk;

- papacha.

Wykonuj?c powy?sze przedmioty oparli?my si? nie tylko na zgromadzonym materiale zdj?ciowym, ale równie?, a mo?e przede wszystkim na rozkazach rosyjskiego "Wojennego Wiedomstwa", które to sta?y si? podstaw? do zgodnego z orygina?em wykonania poszczególnych przedmiotów.

Polowy komplet wojennego wyposa?enia ?o?nierza wydawany w pierwszym miesi?cu wojny 1914 roku nak?adany by? wed?ug poni?szej kolejno?ci: pas z dwoma ?adownicami wykonanymi ze skóry, noszonymi symetrycznie po dwóch stronach sprz?czki lub klamry.
W przypadku noszenia tylko jednej, zak?adana by?a na pas tylko ?adownica znajduj?ca si? z  prawej  strony pasa i stanowi?a ona obowi?zkowy atrybut ?o?nierza na linii bojowej. Z prawej strony z ty?u za ?adownic? zak?adano na pas ma?? ?opatk? w skórzanym pokrowcu "koricznogo" to jest cynamonowego koloru. Nast?pnie na prawe rami? w kierunku lewego boku zak?adano wykonan? z nieprzemakalnego p?ótna torb? na chleb i rzeczy osobiste. Równolegle na pas torby nak?adano umieszczon? w pokrowcu aluminiow? manierk?. Przez lewe rami? zak?adano na wierzch p?ócienn?, obszyt? skór? ?adownic?, na wierzch której zak?adany by? zwini?ty p?aszcz-szynel z przytwierdzonym na ko?cu za pomoc? skórzanego p?aszcza mosi??nym lub aluminiowym kocio?kiem. Stroczony szynel móg? z wierzchu by? okryty p?ótnem przeciwdeszczowym z przytwierdzonym do niego za pomoc? sznura kijkiem namiotowym i dwoma ko?kami. Alternatywnie p?aszcz - pa?atk? troczono do szynela umieszczaj?c go na plecach lub troczono do pasków torby - plecaka. Ca?o?? oporz?dzenia uzupe?nia? plecak "raniec" w formie du?ej torby. Konstrukcja umo?liwia?a noszenie go równie? na sposób tornistra. Drugim wzorem plecaka by? worek "wieszczieszok" typu turkiesta?skiego, noszony na plecach.

Taki wizerunek rosyjskiego ?o?nierza utrwali?y liczne fotografie. W wypadku walk w okopach oporz?dzenie sk?ada?o si? jedynie z pasa, ?adownicy, ?opatki, ?adownicy na pier? i manierki.

Omówienie elementów  umundurowania i wyposa?enia.

Po wyszczególnieniu elementów wyposa?enia i ich regulaminowego umieszczenia na sylwetce ?o?nierza, postaram si? je opisa? w miar? zwi?z?y sposób. To tylko wst?p do rekonstrukcji, niejako wiedza podstawowa. W nast?pnej kolejno?ci trzeba posiadane informacje uzupe?nia? bardziej precyzyjnymi danymi: wymiarami detali, opisami szczegó?ów, szkicami i zdj?ciami. Dopiero na ich bazie mo?na podj?? si? szycia oporz?dzenia. Do tego dochodz? k?opoty ze znalezieniem odpowiedniej skóry i odpowiedniego  materia?u, o ?ci?le okre?lonym kolorze. Nieraz decydowali?my si? na konieczne ust?pstwa w tym zakresie, uwa?aj?c, ?e lepiej zaczyna? prace z tym co posiadamy ni? liczy? na szcz??liwy traf, ale w nieprzewidywalnej dla nas przysz?o?ci.  

Nakrycie g?owy. W piechocie stosowano dwa rodzaje czapek: bez daszków oraz ze skórzanymi daszkami. Pierwowzorem by?a tu czapka - fura?ka wzoru 1881 i 1890 roku, ze zmianami w latach: 1907, 1909, 1910, 1914. Daszki posiada?y przet?oczenie dooko?a brzegu i by?y pokryte lakierem w kolorze zielonym analogicznym do koloru czapki. Na czapkach, na przednim szwie umieszczano owalnego kszta?tu melchiorow? kokard? z przet?oczeniami pokrytymi farb? w kolorach "georgijewskiej szarfy" tj. w kolorach czarnych i pomara?czowych z szar? obwódk?.  

Koszula - "kusowarotka".  
Wzory 1907, 1909, 1912, 1913. Koszule o kroju wywodz?cym si? z rosyjskiej - w tym i ludowej tradycji, stosowane by?y ju? w XIX wieku w kilku rodzajach wojsk - np. marynarce wojennej, wojskach saperskich, piechocie - w formie koszuli do prac gospodarczych, b?d? jako bielizny osobistej. Po modyfikacji koszula ta mia?a sta? si? kurtk? mundurow?. By?a to koszula z krótkim, ukszta?towanym na podobie?stwo stójki ko?nierzem (worotnikiem) i zapinanym na kilka guzików rozci?ciem na piersiach. Najcz??ciej figuruje ona pod nazw? kusowarotki, rubaszki, rubachy czy gimnastiorki. W zale?no?ci od wzoru posiada?a ona kieszenie, mankiety lub nie. Podobnie te? sprawa przedstawia?a si? z zapi?ciem: na lew? lub praw? stron?.

Znak osobisty.

Cz?stym, lecz niekoniecznie wydawanym wyposa?eniem ?o?nierza by? te? "znak osobisty". Wydawanie znaków ?o?nierzom wyruszaj?cym na wojn? nie by?o regu??, a nieraz ich zdecydowanie zaniechiwano. Znak sk?ada? si? z mosi??nej, miedzianej lub cynkowej blaszki, na której wybite by?y litery i cyfry okre?laj?ce numer jednostki, skrót nazwy pu?ku i numer pododdzia?u (roty), lub nazw? rodzaju s?u?b. Ponadto znajdowa? si? na nim numer, pod jakim ?o?nierz wyst?powa? w spisach stanu pu?ku. W okresie pokoju znak ten pobiera? ?o?nierz w chwili opuszczania jednostki jad?c na urlop lub w oddelegowanie do innej jednostki. Z chwil? rozpocz?cia wojny (wed?ug nielicznych relacji pami?tnikarskich) ?o?nierze odbywaj?cy wówczas s?u?b? czynn? opu?cili koszary z "licznymi znakami" zawieszonymi na piersiach, na rzemieniach lub sznurkach.

Spotyka si? te? znaleziska znaczków umieszczonych w woreczkach z materia?u w kolorze ochronnym.

Spodnie.

Trzecim elementem ubioru polowego by?y spodnie (sztany) okre?lane jako szarawary. W okresie pokoju, w garnizonach ?o?nierze nosili szarawary w kolorze czarnym, natomiast w  "polu" w kolorze ochronnym. Ubioru dope?nia?y buty z wysok? cholew? tzw. "sapogi"  w kolorze czarnym, o charakterystycznym dla rosyjskiej armii kroju. W pó?niejszym okresie zacz?to stosowa? te? sznurowane buty (botinki) z owijaczami tzw. "omotkami".

Pas dla spinania szynela. Pierwowzór z 1889r.

Uzupe?nieniem ubioru ?o?nierza by? pas skórzany w kolorze czarnym lub  naturalnym okre?lany jako "riemie?". Wyst?powa? on jako pas ze sprz?czk? stalow?, ze stalowego drutu z bolcem - "pria?ka" lub z klamr? mosi??n? okre?lan? jako "blacha". Niemal ka?dy rodzaj broni posiada? w?asne noszone na blachach klamer wyró?niki. Na przyk?ad armijna piechota posiada?a wyt?oczony w mosi??nej blasze herb pa?stwowy w postaci dwug?owego carskiego or?a. St?d te? i cz?sta nazwa "gierbowa blacha". Z chwil? rozpocz?cia wojny polecono wydawanie ?o?nierzom pasów z rezerw magazynowych w postaci starszych pasów z ma?ymi stalowymi i mosi??nymi klamrami wcze?niejszych wzorów oraz pasów ze sprz?czkami ze stalowego drutu.

Piechoci?ska skórzana ?adownica na pas do 3-liniowego karabinu Mossina.

Piechoci?ska ?adownica na pier? do 3-liniowego karabinu ros. Piechotnyj nagrudnyj patronta? k 3-liniejnoj wintowkie. Wykonany z czarnego brezentu ze skórzanymi obszyciami wzoru 1891, oraz jego modyfikacja - rozkaz nr: 425 z 1900 roku oraz jego pó?niejsza modyfikacja - brezentowa ?adownica wzoru z 1909 na 45 nabojów.

Piechoci?ska rezerwowa torba nabojowa wzoru z 1893r., ze zmianami z 1889 roku. Tak zwana  30-sto nabojowa sumka patronnaja lub patronnyj podsumok.

Torba na chleb - sucharnyj mieszok wzoru z1909 podr?czna torba z pasem noszona przez pier?, w kolorze ochronnym, nieprzemakalna. Najcz??ciej z materia?u mieszanego "rawiientucha"

Woreczki wewn?trzne. Do wn?trza torby wk?adane by?y woreczki na suchary lub chleb oraz sól.

Manierka na wod?.  
W 1900 roku, w miejsce stosowanych dot?d drewnianych manierek, wprowadzono manierk? aluminiow? dodaj?c jej w 1901 roku wykonany pokrowiec z "szynelowego" sukna, oraz ta?m? no?n?. W 1912 roku opracowano nowy wzór pokrowca i dodano do manierki aluminiow? czark?. Wycofane z wojsk armii czynnej drewniane manierki wzoru z 1882 r. trafi?y do wojskowych magazynów aby ju? niebawem znalaz?y si? na wyposa?eniu pu?ków rezerwowych i dru?yn "gosudarstwiennogo op?czenia".

Plecak
W armii carskiej stosowano w okresie 1914 - 15 szereg wzorów plecaków i toreb na rzeczy osobiste. Najbardziej znany i charakterystyczny dla sylwetki rosyjskiego ?o?nierza by? plecak wzoru z 1910 (ros. weszczowoj mieszok ni?szich czinow, gwerdyjskiej i armijnoj piechoty. Prikaz Woj. Wied. No. 125 z 15.03.1910). Stanowi? on modyfikacj? toreb wcze?niejszych wzorów np. z 1909r.

Plecak - torba wz. z 1910 r wykonany by? z nieprzemakalnego p?ótna w kolorze ochronnym. Zarówno z lewej jak i z prawej strony posiada? przyszyte paski dla rzemieni s?u??cych do troczenia oporz?dzenia. Z lewej strony przypinano do plecaka zwini?te p?ótno przeciwdeszczowe oraz osprz?t namiotu: ko?ki, link? i s?upki. Z ty?u do plecaka przyszyte by?y dwie ta?my z szerokimi klamrami pozwalaj?cymi nosi? plecak jak torb? przez rami? lub na plecach jak tornister. By?a to niezwykle oryginalna i pomys?owa, a zapomniana wspó?cze?nie konstrukcja nie znajduj?ca ju? w przysz?o?ci na?ladownictwa.

Kolejnym, cz?sto stosowanym typem plecaka, by? plecak typu turkiesta?skiego. Upowszechni? si? on w roku 1915 i latach nast?pnych, czyli w okresie niedoborów materia?owych n?kaj?cych carsk? armi?.  

Plecak - ros. Wieszccowoj mieszok, w typie torby na plecy "mieszka" noszonego przez Turkiesta?skie liniowe bataliony. Rozkaz Nr 149 z 1869 roku ze zmianami No. 596 z roku 1914. Po latach przej?ty przez armi? sowieck? i z powodu prostoty oraz niezawodno?ci do dnia dzisiejszego stosowany w rosyjskiej armii.

Wewn?trz torby - plecaka ?o?nierze zobowi?zani byli posiada? nast?puj?c? odzie?:

Koszul? - natiellnaja rubacha armijna. Rozkaz Nr.19 i 551 z 1907 roku.

Spodnie wewn?trzne - Ispodnije briuki w typie kalesonów z  bawe?niano - lnianego materia?u rozkaz z 1907r. Nr 9 i 551, noszone pod spodniami wierzchnimi. Ponadto ?o?nierz by? zobowi?zany podczas mobilizacji powszechnej zabra? ze sob? do armi: jedn? chusteczk?, r?cznik, jedn?  par? skarpet, a w okresie zimowym: pó?szulek, par? r?kawic, par? nauszników, jedn? sztuk? sukiennych kalesonów. Za przedmioty te otrzymywa? wynagrodzenie wed?ug urz?dowego cennika.

Na zewn?trznej  stronie plecaka za pomoc? skórzanych pasków mocowano  pokrowiec na buty wzoru1889. Cz?sto umieszczano go te? wewn?trz plecaka. Buty rezerwowe, podobnie jak i "natielna rubacha" oraz "ispodnije bruki" te? by?y wyposa?eniem, które rezerwista móg? zabra? z domu po og?oszeniu mobilizacji. Do tego dochodzi?y rzeczy osobiste oraz przybory do utrzymania czysto?ci broni, higieny osobistej, rezerwowa amunicja i inne, których tu nie wyliczam.

Kocio?ek miedziany (br?zowy) wzoru z 1889, mena?ki mosi??ne lub miedziane kolejnych wzorów o kszta?cie nerkowatym.

Kocio?ek aluminiowy wzoru 1899r - zmiana rozkazu z 1897 roku.

P?aszcz wojskowy ros. szynel dla "nizszich czinow"  wprowadzony rozkazem z dn. 18.08.1881 r. z kolejnymi zmianami w latach: 1906, 1907, 1909, 1911, 1912, 1914.

Basz?yk dla ni?szych "czinow" wojsk rozkaz z dnia 18.08.1881r. ze zmianami w 1896 i 1913r.

Przytoczone w powy?szych punktach przyk?ady wzorów oporz?dzenia nie wyczerpuj? tematu, a jedynie go sygnalizuj?, a odwo?anie si? do czasu ich powstania wskazuje najcz??ciej stosowane wzory oporz?dzenia. Zazwyczaj kolejne wersje by?y tylko modyfikacj? poprzednich i w niewielkim stopniu odbiega?y od pierwowzorów.

W takim to wojskowym oporz?dzeniu wkroczy?a armia carska w lata Wielkiej Wojny 1914 - 1917. Okres ten sta? si? cenzur? zamykaj?ca okres jej istnienia, st?d warty jest zainteresowania i dalszych poszukiwa? - bada?.

Mam nadziej?, ?e ten skromny szkic stanie si? dla mi?o?ników okresu Wielkiej Wojny 1914 roku zach?t? do podj?cia prac nad rekonstrukcj? munduru i oporz?dzenia ?o?nierza carskiej armii.

Wie?czys?aw Kowalski

Adres do korespondencji: e-mail: domnawsi@wp.pl

Literatura:

Bagi?ski Henryk, Wojsko Polskie na wschodzie 1914-1920, Warszawa 1921

Dani?ow Jurij, Rosja w Vielkiej Vojnie (1914-1917), Berlin 1922/?/

D?browski Jan, Wielka Wojna 1914-1918, Warszawa 1937

Ichatowicz I. Biernat A. Vademecum do bada? nad histori? XIX i XX  wieku. Warszawa 2003

Leonow O., Ulianow I., Regularna piechota 1855- 1918, Moskwa 1998

Kowalski W. Lista poleg?ych i zaginionych z powiatu krasnostawskiego w okresie Wielkiej Wojny 1914-1918 /r?kopis/ Lublin 2004

Kowalski W. Mobilizacja Polaków mieszka?ców powiatu krasnostawskiego do armii rosyjskiej w lipcu i sierpniu 1914 roku. /R?kopis/ Lublin 2005

Kukiel Marian. Wybuch wojny ?wiatowej. Kraków 1934

Pamiatnaja Knizka Ljublinskoj Gubernii. Lublin 1914

Rostunov. I. I. Russkij front piervoj mirovoj wojny. Moskwa 1976

Sobieraj M. Garnizon wojsk rosyjskich w Lublinie 1850-1915, (w) Lubelskie wiadomo?ci Numizmatyczne nr 10 Lublin 2001

Zajonczkovskij A. M.  Piervaja  Mirovaja Vojna, Sankt Petersburg 2002

Zvegincev W.W., Russkaja Armia w 1914 godu. Podrobniaja dislokacja, formirovanie 1914-1917. Pary? 1959

Aramowicz A.W. Istoria pochodowo obmundirowanija i snaria?enia Russoj Armii 1907-1917g.g. Petersburg.



Wspomnienia dziadka Stefana

Micha? Konopczy?ski


"Opreacja ?ódzka" jako przyk?ad wa?nego wyda?anie historyczno - militarnego

dr Piotr Marciniak


Wspó?praca polsko - rosyjska w kontek?cie dzia?a?, zwi?zanych z "Operacj? ?ódzk?"

Micha? Jagie??o


„W szeregach rosyjskich walczy?em ... ale tylko dla Polski!"

Wie?czys?aw Kowalski


Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji ?ódzkiej

Dr Piotr Marciniak


Walki w okolicach Ga?kowa 23-24 listopada 1914 roku.

Dominik Trojak


Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor antropogeniczny okolic ?odzi.

Blanka Gosik


Operacja ?ódzka 1914r. jako temat wspó?pracy polsko-rosyjskiej.

Micha? Jagie??o