| Poleć znajomemu
Nasze opracowania


"Opreacja ?ódzka" jako przyk?ad wa?nego wyda?anie historyczno - militarnego
dr Piotr Marciniak

 

            „O wojn? powszechn? modlimy si? Panie". Te s?owa Adama Mickiewicza w ca?ej swojej grozie sprawdzi?y si? w latach 1914 - 1918.

            Dokonany przez Gawri??o Principia, 28 czerwca 1914 roku, zamach na arcyksi?cia Franciszka Ferdynanda ( nota bene nie lubianego na dworze wiede?skim ), by? przys?owiow? iskr? rzucon? na beczk? prochu, któr? stanowi?a ówczesna targana konfliktami Europa.

            Zamach ten doprowadzi? do wydarze?, które pó?niej, ludzko?? - po jeszcze gorszym kataklizmie - nazwie I Wojn? ?wiatow?.

            W jej trakcie dosz?o do wielu bitew czy te? operacji, które przesz?y do anna?ów historii. Ka?dy przecie? zna okre?lenie Bitwa nad Marn? czy te? s?ysza? o Bitwie pod Tannenbergiem..

            Jednak?e w trakcie tego czteroletniego konfliktu by?o wiele takich operacji militarnych czy te? bitew, które, z ró?nych wzgl?dów, zosta?y zapomniane. Tymczasem wraz
z wydobywaniem ich na ?wiat?o dzienne zarówno przez zawodowych historyków
jak i pasjonatów danego okresu, okazuje si?, ?e mia?y niebagatelne znaczenie dla ca?o?ci dzia?a? militarnych.

            Jedn? z takich zapomnianych, jest „Operacja ?ódzka", która toczy?a si? w listopadzie - grudniu 1914 roku.

            By?a ona jednym z najwi?kszych star? pierwszej fazy wojny ?wiatowej - zarówno pod wzgl?dem liczby zaanga?owanych w ni? si?, czasem trwania jak i obszarem dzia?a?.

            Jak pisa? w swoich wspomnieniach uczestnik tamtych wydarze?, Borys Szaposznikow „by?a ona najbardziej z?o?on? operacj? manewrowego okresu pierwszej wojny ?wiatowej".

            Obejmowa?a swoim zasi?giem: od pó?nocy rzek? Wis?? od uj?cia Bzury do W?oc?awka; od zachodu lini? W?oc?awek - Ko?o oraz rzeki Wart? i Widawk?; na po?udniu lini? Dzia?oszyn - Przedbórz oraz na wschodzie rzek? Pilic? poprzez Nowe Miasto - Raw? do rzek Rawki i Bzury.

            Na terenie tym dosz?o do starcia, w którym uczestniczy?y trzy armie rosyjskie
( 1., 2. i 5. ) licz?ce w sumie 362 447 ?o?nierzy i oficerów. Wchodzi?y one w sk?ad Frontu Pó?nocno - Zachodniego, którym dowodzi? genera? Niko?aj Ruzski. Ich przeciwnikiem by?y si?y niemieckie licz?ce 206 500 ?o?nierzy i oficerów, w g?ównej mierze skupione w 9. Armii niemieckiej pod dowództwem genera?a Augusta von Mackenzena. Dodatkowo, aby wzmocni? jej si?y, pomi?dzy 1 a 12 listopada z Frontu Zachodniego zosta?y przerzucone dodatkowe jednostki, co spowodowa?o os?abienie na tym froncie niemieckiego uderzenia.

            Tak wi?c na do?? ma?ym terenie zosta?o skoncentrowanych 568 947 ?o?nierzy
i oficerów. Dla porównania w bitwie, któr? w niemieckiej historiografii w trakcie
i po I Wojnie ?wiatowej, uznano za „Zemst? za Grunwald", walczy?o w sumie 360 tys. Rosyjskich i Niemieckich ?o?nierzy i oficerów.

            „Operacj? ?ódzk?" charakteryzowa?a, obok du?ej ilo?ci walcz?cych w niej ludzi, tak?e du?a mobilno?? wojsk niemieckich.

            Od momentu, kiedy 3 listopada, Niemcy przechwycili nieszyfrowane depesze iskrowe, z których dowiedzieli si? o planach wtargni?cia wojsk rosyjskich, w g??b terytorium Rzeszy[1], a? do momentu, kiedy dosz?o do pierwszych walk, up?ywa zaledwie osiem dni.

            W ci?gu tego, krótkiego przecie? czasu, zosta?a przerzucona z terenów ?l?ska, w rejon Torunia i Inowroc?awia utworzona 15 wrze?nia 1914 roku, 9. Armia niemiecka. W dodatku od 1 listopada mia?a ona nowego dowódc? - genera?a Augusta von Mackenzena, co jeszcze bardziej gmatwa?o sytuacj?, gdy? nowy dowódca nie mia? zbyt du?o czasu a?eby dok?adnie zapozna? si? sytuacj? w powierzonej mu armii.

            Pomimo tak wielu nie sprzyjaj?cych czynników, w ?rod? 11 listopada 1914 roku, armia ta uderzy?a pod W?oc?awkiem, na zaskoczone rosyjskie jednostki i pomimo z?ego stanu dróg oraz toczonych zaciek?ych bojów ( zw?aszcza pomi?dzy 11 - tym a 13 - tym
o W?oc?awek oraz 15 - tym o Kutno ) ju? 17 listopada dosz?a pod ?ód?. Doprowadzi?o to nie tylko do okr??enia miasta, lecz tak?e do odci?cia rosyjskich - 2. i 5. Armii od walcz?cej na pó?nocy od miasta - 1. Armii.

            Walki toczone pomi?dzy 11 a 17 listopada oraz szybko??, z jak? armia niemiecka przesz?a odcinek pomi?dzy W?oc?awkiem a ?odzi? pozwoli?y mi nazwa?, w mojej pracy doktorskiej, okres ten „Pierwszym Blitzkriegiem na Wschodzie".

            Tymczasem, w mojej opinii, w rosyjskim Sztabie Frontu a? do momentu okr??enia ?odzi nie zdawano sobie sprawy z zaistnia?ej sytuacji.

            Od samego pocz?tku walk, a? do 26 listopada w rosyjskich rozkazach wydawanych przez dowódc? Frontu genera?a Ruzskiego widnieje rozkaz ataku i wtargni?cia w g??b terytorium Rzeszy. Doprowadzi?o to do sytuacji, w której dowódcy nie tylko poszczególnych rosyjskich Armii, lecz tak?e ni?szego szczebla cz?sto ignorowali otrzymane rozkazy. Takie zachowanie niejednokrotnie ratowa?o nie tylko poszczególne Armie, lecz równie? mniejsze jednostki przed ca?kowitym zniszczeniem. Tak?e cz?sta zmiana miejsc stacjonowania jednostek doprowadzi?a do sytuacji, w której na skutek permanentnego rwania ??czno?ci, poszczególni dowódcy nie tylko nie wiedzieli kogo maj? obok siebie ( vide walki pod Tuszynem ) lecz równie?, gdzie znajduj? si? ich w?asne sztaby. Doprowadza?o to do wielu gro?nych sytuacji, które mia?y bezpo?redni wp?yw nie tylko na dany odcinek frontu, lecz tak?e dla ca?o?ci walk.

            Podkre?laj?c wa?no?? „Operacji ?ódzkiej" nale?y uwzgl?dni? fakt, i? w czasie jej trwania dosz?o do u?ycia nowych technik wojskowych.

            To w jej trakcie po raz pierwszy dosz?o do starcia na Froncie Wschodnim samochodów pancernych.

            Jak podaje dokument, w nocy z 20 na 21 listopada na lewej flance 5 - tej Armii na szosie Pabianice - ?ask dwa samochody ( opancerzone ), na które spad?o zadanie ochraniania wycofuj?cych si? rosyjskich oddzia?ów, otworzy?y ogie? z karabinów do przeciwnika podchodz?cego na 200 - 150 kroków i z g?sto ustawionymi do ataku ?o?nierzami. Samochody od razu powstrzyma?y natarcie przeciwnika. Wed?ug rosyjskich przekazów straty Niemców mia?y by? „ogromne", ale za to samochody i karabiny zosta?y uszkodzone, za? pojazdy z pola walki zosta?y wyniesione na r?kach.

            Ponadto tu? po zako?czeniu „Operacji ?ódzkiej", pod Bolimowem, zosta? u?yty po raz pierwszy w trakcie I Wojny ?wiatowej, gaz bojowy. Ten sam gaz, oczywi?cie po niezb?dnym udoskonaleniu zosta? pó?niej u?yty pod Ypres. Okrutnym chichotem Historii jest fakt, i? jego twórca, niemiecki chemik pochodzenia ?ydowskiego - Fritz Haber, pó?niejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii z 1918 roku, który podczas I wojny ?wiatowej by? jednym z g?ównych organizatorów produkcji i zastosowania gazów bojowych przez armi? niemieck?, w latach 20. XX wieku wynalaz? Cyklon B. Gaz ten pocz?tkowo przewidziany jako ?rodek do dezynfekcji i dezynsekcji, zosta? zastosowany przez hitlerowców w komorach gazowych podczas Drugiej Wojny ?wiatowej.

            „Operacja ?ódzka" charakteryzuje si? tak?e wieloma nie do ko?ca sprawdzalnymi mitami. Wyros?a w trakcie walk legenda dowódcy 3. Dywizji gwardyjskiej genera?a Karla Litzmanna, pó?niejszego „Lwa spod Brzezin", zosta?a dok?adnie opisana przez historyków, wi?c pomin? j? w swoim wyst?pieniu.

            Obok niego, w czasie walk w „Operacji ?ódzkiej", do?wiadczenie bojowe zdobywa? dowódca I. Korpusu kawalerii Genera? Porucznik - Manfred Albrecht Baron von Richthofen. Jednak?e serwis http://www.armianiemiecka.tpf.pl/ twierdzi, ?e nie jest to pó?niejszy s?ynny „Czerwony Baron". S?dz?, i? kwestia ta wymaga jednak dok?adnego wyja?nienia.

            „Operacja ?ódzka" ma te? swoje, dot?d nie odkryte, tajemnice. Do dnia dzisiejszego sekretem dla historyków jak i pasjonatów „Operacji ?ódzkiej" jest zachowanie dowódcy
6. Dywizji syberyjskiej genera?a Henningsa oraz ca?ej jednostki podczas wychodzenia
z okr??enia s?ynnego „Lwa spod Brzezin". Nie wiemy, dlaczego wiedz?c o przechodzeniu tu? obok przeciwnika, nie podj?? ?adnego na? ataku.

            „Operacj? ?ódzk?" mo?na ?mia?o nazywa? „Ma?? Bitw? Narodów". To tutaj po raz pierwszy, walczy?y wojska ?ci?gni?te nie tylko z terenów centralnych Niemiec czy te? dalekiej Syberii, lecz tak?e kozacy znad Donu, oddzia?y Ussyryjskie czy z Turkmenistanu. Ci ostatni, którzy cz?sto po raz pierwszy w ?yciu opu?cili w?asne strony, na terenie obecnej Ziemi ?ódzkiej, zobaczyli las, w którym nie potrafili walczy?...

Jak si? szacuje w „Operacji ?ódzkiej" przez 26 dni walk zgin??o 200 tysi?cy ?o?nierzy i oficerów co daje 7 692 poleg?ych dziennie[2]. A przecie? uwa?ana za najbardziej krwaw? w historii I Wojny ?wiatowej - Bitwa pod Verdun mia?a dopiero nadej??...

            Walki toczone w listopadzie - grudniu s? tak?e tragedi? Narodu Polskiego. Na wielu cmentarzach, smutnych pami?tkach z tamtego okresu, widniej? polskie nazwiska. W tej Operacji Polak strzela? do Polaka. Z tym tylko, ?e byli ubrani w ró?ne mundury.

            Jak twierdzi w swoich wspomnieniach Borys Szaposznikow, „Operacja ?ódzka" mia?a olbrzymie znaczenie dla powojennych do?wiadcze?. Otó? w radzieckiej Akademii Sztabu Generalnego na jej przyk?adzie uczono si? jak nie nale?y przeprowadza? dzia?a? militarnych, gdy? podczas niej zawodzi?o dos?ownie wszystko.

            Dopiero u?ycie przez niemiecki Wehrmacht nowej techniki a co za tym idzie i taktyki spowodowa?o odej?cie od jej omawiania.

            „Operacja ?ódzka" zako?czy?a tak?e pewien XIX - wieczny etap w ?yciu najwi?kszego miasta regionu - ?odzi. Wprowadzi?a je w rzeczywisto?? nowego, dramatycznego wieku XX - go. Etap ten mo?na nazwa? zako?czeniem reymontowskiej „Ziemi Obiecanej". Ju? nigdy pó?niej ?ód? nie odzyska pozycji „Manchesteru Wschodu", jak? mia?a do 1914 roku.

            Zarazem „Operacja ?ódzka" rozpocz??a szereg zmian narodowo?ciowych, w których ?ód? oddala?a si? od wizerunku „Miasta Czterech Kultur", tygla mieszaj?cych si?,
ale wspó??yj?cych z sob? pokojowo wielu narodowo?ci i religii. Z jej obrazu demograficznego w trakcie „Operacji ?ódzkiej" znikli Rosjanie, ewakuuj?c si? przed wojskami niemieckimi; w czasie i po II wojnie ?wiatowej - Niemcy oraz ?ydzi, których reszta w wi?kszo?ci wyjecha?a po 1968 roku.

            Ko?cz?c, chcia?bym podkre?li?, i? przedstawiony referat nie omówi? wszystkich zagadnie?, które kojarz? si? z walkami zwanymi w Historii „Operacj? ?ódzk?", ale w moim przekonaniu poszerzy? dotychczasow? wiedz? o temacie, wa?nym dla historycznej to?samo?ci ?odzian i mieszka?ców Ziemi ?ódzkiej.

 

Bibliografaia

Wydawnictwa ?ród?owe

Generalnyj Sztab RKKA, Lodzinskaja Operacyja - sbornik dokumentow, Moskwa 1936

Der Weltkrieg 1914 bis 1918, t. VI, Berlin 1929

Wspomnienia i pami?tniki

J. D?browski, Wielka wojna 1914 - 1918, t. 1, Pozna? 2000

B. Szaposznikow, Wspomnienia - Rozwa?ania teoretyczne, Warszawa 1976

L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz Historia Rosji, Wroc?aw 2005

K. Litzmann, Lebenserinnerungen, Berlin 1927

Opracowania

W. Bortnowski, Ziemia ?ódzka w ogniu, ?ód? 1969.

G. K. Korolkow, ?odzinskaja Opieracja 2 nojabria - 19 diekabrja 1914 g., Moskwa 1934

J. Krasuski, Historia Niemiec, Wroc?aw 1998

?ód?, Dzieje miasta, t. I: Do 1918 roku, Warszawa - ?ód? 1980

A. Nowikow, 6-aja sibirskaja strie?kowaja diwizija w bojach pod ?odziu, Moskwa 1925

J. Pajewski, Pierwsza wojna ?wiatowa 1914 - 1918, Warszawa 1991

J. Pieka?kiewicz, Kalendarium wydarze? I Wojny ?wiatowej, Warszawa 1998

T. Ró?ycki, Bitwa pod W?oc?awkiem ( 10 - 13 XI 1914 ), [ w: ] „Bellona" nr 1, 1934

    Brzeziny (19 - 24 XI 1914 roku),[ w: ] „Bellona" nr 1, 1936

D. Rybin, ?odzinskaja Opieracyja na ruskom froncie, Moskwa 1938

D. E. Showalter, Tannenberg 1914 - zderzenie imperiów, Warszawa 2005

A. M. Zaj?czkowskij, Pierwaja mirowaja wojna, Moskwa 2002

Strony internetowe

http://www.armianiemiecka.tpf.pl/

http://www.lodz1914.pl/



[1] Wojska rosyjskie osi?gn??y rubie? Miechów - ?ask - Uniejów, b?d?c? jednocze?nie najdalszym zasi?giem, armii rosyjskiej podczas I wojny ?wiatowej na terenie centralnej Polski.

[2] Bitwa pod Verdun trwaj?ca od 21 lutego do 2 wrze?nia 1916 roku poch?on??a ?ycie 669 tysi?cy ?o?nierzy
i oficerów, co daje 3 484 zabitych dziennie



Wspomnienia dziadka Stefana

Micha? Konopczy?ski


"Opreacja ?ódzka" jako przyk?ad wa?nego wyda?anie historyczno - militarnego

dr Piotr Marciniak


Wspó?praca polsko - rosyjska w kontek?cie dzia?a?, zwi?zanych z "Operacj? ?ódzk?"

Micha? Jagie??o


„W szeregach rosyjskich walczy?em ... ale tylko dla Polski!"

Wie?czys?aw Kowalski


Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji ?ódzkiej

Dr Piotr Marciniak


Walki w okolicach Ga?kowa 23-24 listopada 1914 roku.

Dominik Trojak


Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor antropogeniczny okolic ?odzi.

Blanka Gosik


Operacja ?ódzka 1914r. jako temat wspó?pracy polsko-rosyjskiej.

Micha? Jagie??o