| Poleć znajomemu
Nasze opracowania


Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor antropogeniczny okolic ?odzi.
Blanka Gosik

Obszar bada? i t?o historyczne

Obszar bada? identyfikowany jest z terenem walk tocz?cych si? podczas jednego z etapów Wielkiej Bitwy ?ódzkiej, w dniach 19-24 XI 1914r. Dzia?ania zbrojne toczy?y si? wówczas pomi?dzy 1 i 2 armi? rosyjsk?, a 9 armi? niemieck?. Badany teren wyznaczony jest czterema charakterystycznymi punktami. W tym przypadku s? to miejscowo?ci, w których znajduj? si? miejsca pochówku z I wojny ?wiatowej. Na pó?nocy jest to Gieczno, na wschodzie Felicjanów ko?o Koluszek, na po?udniu Piotrków Trybunalski, a na zachodzie Wymys?ów.

W mowie zwyczajowej, ka?de miejsce chowania zmar?ych nazywane jest cmentarzem. Jednak w przypadku wojennych miejsc pochówku wyró?niamy: cmentarze wojenne, kwatery wojenne, mogi?y wojenne i kopce mogilne.

Na obszarze bada? znajduj? si? 44 udokumentowane miejsca pochówku pochodz?ce z okresu I wojny ?wiatowej i oko?o 50 obiektów nieupamietnionych. Poni?ej przedstawiono zestawienie liczebne zinwentaryzowanych miejsc pochówku:

  • cmentarze samodzielne – 14
  • kwatery wojenne na cmentarzach rzymskokatolickich – 13
  • kwatery wojenne na cmentarzach ewangelicko-augsburskich – 12
  • kwatera wojenna na cmentarzu mariawickim – 1
  • kwatera wojenna na cmentarzu prawos?awnym – 1
  • mogi?a wojenna – 2
  • kopiec mogilny – 1
Cmentarze wojenne jako przyk?ad kultury materialnej

„Ojczyzna to ziemia i groby. Narody trac?c pami?? trac? ?ycie”.

Te s?owa wypowiedziane przez jednego z najwa?niejszych dowódców I wojny ?witowej, marsza?ka Ferdinanda Focha, maj? bardzo g??bokie przes?anie. Foch mia? s?uszno??, gdy? cmentarze i groby s? bardzo wymownym obrazem dziejów narodowych, zarówno okresu pokoju jak i czasu wojny. W?a?nie ta ?o?nierska ?mier? jest jedn? z najbardziej tragicznych ?mierci. Polegli ?o?nierze, pochowani z dala od miejsca zamieszkania, cz?sto w obcym kraju, w ogromnej wi?kszo?ci pozostaj? anonimowi (Gosik, 2004).

Cmentarze wojskowe s? stosunkowo m?odym tworem sztuki sepulkralnej. Pierwsza na ?wiecie, planowo za?o?ona nekropolia kryj?ca szcz?tki poleg?ych ?o?nierzy znajduje si? w Arlington w Stanach Zjednoczonych. Cmentarz ten, powsta? w okresie wojny secesyjnej i liczy? oko?o 16 tysi?cy nagrobków. W Europie pierwsze cmentarze wojskowe powsta?y w trakcie i po sko?czeniu I wojny ?wiatowej. Odznaczaj? si? one bardzo pi?kn? architektur? i bogat? stylistyk?. Niestety z biegiem czasu, pami?? o nich powoli si? zaciera.

Bardzo ciekawym sposobem upami?tnienia poleg?ych za ojczyzn?, by?a idea stawiania Grobu Nieznanego ?o?nierza. Pierwszy w Europie obiekt tego typu pojawi? si? we Francji - w 1920 roku pod ?ukiem Triumfalnym. W Polsce, taki grób – pomnik utworzono w 1925 roku, na placu Saskim w Warszawie.

Cmentarze z I wojny ?wiatowej - zak?adanie cmentarzy

Badany teren po zako?czeniu operacji ?ódzkiej zosta? podzielony na dwie strefy okupacyjne: austriacko-w?giersk? i niemieck?. Ma to swoje odbicie w wygl?dzie cmentarzy wojennych, gdy? mimo przewa?aj?cych cech wspólnych, mo?na dostrzec te? pewne ró?nice.

Sam proces powstawania i organizowania cmentarzy wygl?da? podobnie na terenie obu okupacji. O jak najszybszym rozpocz?ciu prac zadecydowa?o kilka wzgl?dów. Kierowano si? w du?ej mierze wzgl?dami higienicznymi, a tak?e mo?liwo?ci? wykorzystania taniej si?y roboczej jak? stanowili je?cy wojenni, a tak?e wielu ludzi sztuki powo?anych „pod bro?” (Schubert, 1992). Wielu z rze?biarzy, architektów, czy malarzy wola?o s?u?y? ojczy?nie wykorzystuj?c swe uzdolnienia artystyczne, ni? walczy? wr?cz.

Podczas prac porz?dkowania i organizowania ?o?nierskich miejsc pochówku, powsta? problem finansowania tego przedsi?wzi?cia. Poradzono sobie z nim rozpowszechniaj?c na szerok? skal? akcj? propagandow?. Organizowano wystawy makiet i projektów za?o?e? cmentarnych, rozsy?ano odezwy i listy do rodzin poleg?ych. Du?e dochody przynios?a sprzeda? okoliczno?ciowych znaczków i kart pocztowych, a tak?e organizowanie loterii (Schubert, 1992).

Pierwsz? czynno?ci? rozpoczynaj?c? akcj? zak?adania cmentarzy, by?o rozpoznanie w terenie miejsc prowizorycznych pochówków. Miejsca takie porz?dkowano i przeprowadzano ewidencj? zmar?ych. Nast?pnie podejmowano decyzj? czy cmentarz zorganizowa? w nowym miejscu, czy rozbudowa? ju? istniej?cy. W przypadku koncepcji za?o?enia cmentarza w innym miejscu przeprowadzano ekshumacje. Kolejnym etapem by?o wytyczenie dzia?ek i uregulowanie spraw w?asno?ci ziemi. Ostatnim etapem by?a budowa cmentarzy, przy czym w tym etapie kierowano si? zasad? by ?o?nierze wrogich armii byli jednakowo upami?tniani.

Generaln? zasad? zak?adania cmentarzy, mia?a by? ?cis?a harmonia z najbli?szym otoczeniem. Starano si? wykorzystywa? walory naturalnego krajobrazu i rze?b? terenu (Knercer, 1995). Bardzo cz?sto cmentarze lokowano w lesie lub na skraju lasu. Zalecano równie? lokalizacj? na lokalnych wyniesieniach terenu.

Na badanym obszarze bardzo powszechne by?o tworzenie kwater wojskowych na cmentarzach ju? istniej?cych: rzymsko-katolickich i ewangelickich. Szczególnie cz?ste by?y pochówki poleg?ych ?o?nierzy niemieckich na cmentarzach ewangelickich, co wynika?o ze specyfiki okolic ?odzi i jej ówczesnego zró?nicowania narodowo?ciowego.

Bardzo du?? wag? przywi?zywano w zak?adaniu cmentarzy do obsadze? ro?linno?ci?. Szczególny nacisk k?adziono na stosowanie krzewów i drzew rodzimych, co mia?o sprzyja? harmonii z terenem. Ponadto w?a?ciwie zastosowany materia? ro?linny eksponowa? za?o?enia cmentarne, a odpowiednio dobrane drzewa mia?y spe?nia? rol? pomników w krajobrazie. Specjalne zalecenia dotyczy?y tak?e samej kompozycji cmentarzy, które musia?y posiada? pewne sta?e elementy (Frodyma, 1989):
  • reprezentacyjne wej?cie
  • ogrodzenie w formie kamiennego muru, drewnianego lub ?eliwnego parkanu
  • g?ówna o? kompozycyjna, podkre?lona centraln? alej? lub schodami
  • obiekt centralny w postaci zwie?czonego krzy?em postumentu, drewnianego krzy?a, obelisku, g?azu, lub kaplicy
  • mogi?y formowane w kszta?cie kopców lub nasypów, upami?tnione krzy?ami drewnianymi lub ?eliwnymi, b?d? nagrobkami betonowymi lub z kamienia.
Zgodnie z wszelkimi instrukcjami i odgórnymi nakazami, wystrój cmentarzy mia? by? jednorodny, dopasowany do charakteru pochowanych na nim poleg?ych. Nagrobki mia?y by? skromne, jednakowe dla ?o?nierzy wrogich armii, a materia? budowlany mia? bazowa? na lokalnych surowcach (Frodyma, 1989).

Cmentarze z okresu I wojny ?wiatowej na badanym obszarze, nie posiadaj? niestety wysokiej warto?ci architektonicznej. Podczas ich tworzenia wykorzystywano gotowe wzory nagrobków i krzy?y. W konsekwencji typologia tych elementów jest ma?o zró?nicowana, co sprawia, ?e mniejsze za?o?enia cmentarne, a w szczególno?ci kwatery na cmentarzach ewangelickich, s? do siebie bardzo podobne. Nie mniej jednak wszystkie zbadane obiekty odznaczaj? si? du?ym urokiem, charakterystycznym dla starych cmentarzy, a swoim wyrazem zmuszaj? do chwili refleksji nad tragiczn? ?mierci? ?o?niersk?.

Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor turystyczny okolic ?odzi - propozycja szlaków turystycznych

Region ?ódzki posiada ogromn? ilo?? walorów turystycznych, zarówno tych przyrodniczych jak i antropogenicznych. W du?ej mierze wynika to z po?o?enia geograficznego, a tak?e z bogatej i ciekawej przesz?o?ci obszaru. Niestety w bardzo szerokiej ofercie turystycznej, nie uwzgl?dnia si? cmentarzy z I wojny ?wiatowej. Bardzo trudno znale?? o nich jakiekolwiek informacje w przewodnikach i mapach turystycznych.

Cmentarze z okresu I wojny ?wiatowej s? bardzo du?ym potencja?em turystycznym okolic ?odzi. Aby je w pe?ni wykorzysta? nale?y przeprowadzi? szereg prac restauracyjnych i porz?dkowych. Jednak i w obecnym stanie s? to obiekty warte obejrzenia, posiadaj?ce ogromny urok starych cmentarzy, ciekawe nagrobki i inne elementy architektury cmentarnej. Dlatego autorka proponuje 5 szlaków turystycznych po miejscach pochówku z okresu I wojny ?wiatowej w okolicach ?odzi. Ka?dy ze szlaków liczy sobie powy?ej 40 km, dlatego niezb?dny jest zmotoryzowany ?rodek transportu. Do w?drówek pieszych b?d? wycieczek rowerowych mo?na wybra? okre?lone fragmenty szlaków (Gosik, 2004).

  • Szlak I (oko?o 43 km)

    ?ód? – Zgierz – Szczawin – Sw?dów – Stryków – Po?wiardówka – Grzmi?ca – Brzeziny(szlak czerwony)
  • Szlak II (oko?o 45 km)

    Konstantynów ?ódzki – Aleksandrów ?ódzki – Zgierz – Rosanów – Ozorków – Dzier??zna Gieczno (szlak niebieski)
  • Szlak III (oko?o 43 km)

    ?ód? – Mileszki – Wi?czy? Dolny – Ga?ków – Borowa – Kaletnik – ?akowice – Felicjanów – Witkowice – Ma?czew (szlak zielony)
  • Szlak IV (oko?o 42 km)

    Pabianice – Wymys?ów – Pawlikowice – Rydzyny – Kalino – Gadka Stara (szlak ?ó?ty)
  • Szlak V (oko?o 48 km)

    Srock – Kie?czówka – B?dków – ?aznów – Wolbórz – Piotrków Trybunalski (szlak czarny)


Podsumowanie

Polegli w I wojnie ?wiatowej, zarówno obcej narodowo?ci, jak i Polacy walcz?cy w armiach zaborców, nie s? obecnie nale?ycie upami?tnieni. Bardzo du?a liczba cmentarzy zosta?a skomasowana w zbiorcze miejsca, co u?atwia opiek? nad tymi obiektami. Wiele miejsc przesta?o istnie?, albo z powodu nowych pochówków na ich miejscu, b?d? po prostu czas i dzia?alno?? ludzi (kradzie?e, dewastacje) zatar?y ich istnienie. Obecnie stan wielu cmentarzy i kwater wojskowych z okresu I wojny ?wiatowej wymaga natychmiastowego remontu. Lata zapomnienia i braku odpowiedniej opieki, przyczyni?y si? do fatalnego zachowania wielu elementów cmentarnych. Nagrobki, które nie zosta?y jeszcze rozkradzione na materia? budowlany do okolicznych domów, cz?sto s? pop?kane, poro?ni?te mchem. Coraz trudniej jest odczyta? inskrypcje i teksty nielicznych epigrafów. Najgorzej zachowa?y si? kwatery na cmentarzach ewangelickich. Wynika to z powszechnego profanowania tych cmentarzy przez okoliczn? ludno??. Stosunkowo dobrze zachowa?y si? kwatery na cmentarzach rzymsko-katolickich, na których cz?sto stawiane s? kwiaty i znicze.

Cmentarze, ich wygl?d, rodzaj nagrobków i stopie? zadbania, s? wizytówk? i ?ladem przesz?o?ci ka?dej miejscowo?ci. S? ?ród?em wiedzy o zwyczajach i obrazem historii. Miejsce pochówku, grób - to rodzaj wiadomo?ci: tu le?y cz?owiek, powinni?my zatem uszanowa? takie miejsce, gdy? tak nakazuje nam nasza kultura i wiara. W szczególno?ci powinni?my pami?ta? o tych mogi?ach i cmentarzach, na których spoczywaj? prochy ludzi, których ?mier? zabra?a z daleka od ich ojczyzny, którzy umierali za swój kraj, a zostali pochowani w obcej ziemi. Po ?mierci nie jest istotne jakiej narodowo?ci, czy wiary by? zmar?y, by? to cz?owiek – a ka?demu cz?owiekowi nale?y si? szacunek.

Cmentarze s? ponadto ?ród?em wiedzy o historii regionu, co sprawia ?e s? atrakcyjne turystycznie. Ponadto cmentarze wojenne z I wojny ?wiatowej mog? by? pouczaj?c? lekcj? historii o tamtym okresie, tym bardziej i? s? wyrazem wydarze? w wyniku których Polska odzyska?a niepodleg?o??. Aby jednak te obiekty sta?y si? atrakcyjne turystycznie, musz? by? poddane licznym pracom porz?dkowym i restauracyjnym. Niezb?dne jest równie? otoczenie ich opiek? zarówno instytucjonaln?, jak i spo?eczn?, a tak?e przeprowadzenie akcji promocyjnej.

Literatura:
  • Frodyma R., 1989, Cmentarze wojskowe z okresu I wojny ?wiatowej w rejonie Beskidu Niskiego i Pogórza, Komisja Wydawnicza Studenckiego Ko?a Przewodników Beskidzkich, Warszawa.
  • Gosik B., 2004, Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor antropogeniczny okolicy ?odzi [w:] Turyzm 14, z. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu ?ódzkiego, ?ód?.
  • Knercer W., 1995, Cmentarze wojenne z okresu I wojny ?wiatowej w województwie olszty?skim, O?rodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, Warszawa.
  • Schubert J., 1992, Austriackie cmentarze wojenne w Galicji z lat 1914-1918, Wydawnictwo „Secesja”, Kraków.


Wspomnienia dziadka Stefana

Micha? Konopczy?ski


"Opreacja ?ódzka" jako przyk?ad wa?nego wyda?anie historyczno - militarnego

dr Piotr Marciniak


Wspó?praca polsko - rosyjska w kontek?cie dzia?a?, zwi?zanych z "Operacj? ?ódzk?"

Micha? Jagie??o


„W szeregach rosyjskich walczy?em ... ale tylko dla Polski!"

Wie?czys?aw Kowalski


Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji ?ódzkiej

Dr Piotr Marciniak


Walki w okolicach Ga?kowa 23-24 listopada 1914 roku.

Dominik Trojak


Cmentarze z I wojny ?wiatowej jako walor antropogeniczny okolic ?odzi.

Blanka Gosik


Operacja ?ódzka 1914r. jako temat wspó?pracy polsko-rosyjskiej.

Micha? Jagie??o