| Poleć znajomemu
Nasze opracowania


Cmentarze z I wojny światowej jako walor antropogeniczny okolic Łodzi.
Blanka Gosik

Obszar badań i tło historyczne

Obszar badań identyfikowany jest z terenem walk toczących się podczas jednego z etapów Wielkiej Bitwy Łódzkiej, w dniach 19-24 XI 1914r. Działania zbrojne toczyły się wówczas pomiędzy 1 i 2 armią rosyjską, a 9 armią niemiecką. Badany teren wyznaczony jest czterema charakterystycznymi punktami. W tym przypadku są to miejscowości, w których znajdują się miejsca pochówku z I wojny światowej. Na północy jest to Gieczno, na wschodzie Felicjanów koło Koluszek, na południu Piotrków Trybunalski, a na zachodzie Wymysłów.

W mowie zwyczajowej, każde miejsce chowania zmarłych nazywane jest cmentarzem. Jednak w przypadku wojennych miejsc pochówku wyróżniamy: cmentarze wojenne, kwatery wojenne, mogiły wojenne i kopce mogilne.

Na obszarze badań znajdują się 44 udokumentowane miejsca pochówku pochodzące z okresu I wojny światowej i około 50 obiektów nieupamietnionych. Poniżej przedstawiono zestawienie liczebne zinwentaryzowanych miejsc pochówku:

  • cmentarze samodzielne – 14
  • kwatery wojenne na cmentarzach rzymskokatolickich – 13
  • kwatery wojenne na cmentarzach ewangelicko-augsburskich – 12
  • kwatera wojenna na cmentarzu mariawickim – 1
  • kwatera wojenna na cmentarzu prawosławnym – 1
  • mogiła wojenna – 2
  • kopiec mogilny – 1
Cmentarze wojenne jako przykład kultury materialnej

„Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć tracą życie”.

Te słowa wypowiedziane przez jednego z najważniejszych dowódców I wojny świtowej, marszałka Ferdinanda Focha, mają bardzo głębokie przesłanie. Foch miał słuszność, gdyż cmentarze i groby są bardzo wymownym obrazem dziejów narodowych, zarówno okresu pokoju jak i czasu wojny. Właśnie ta żołnierska śmierć jest jedną z najbardziej tragicznych śmierci. Polegli żołnierze, pochowani z dala od miejsca zamieszkania, często w obcym kraju, w ogromnej większości pozostają anonimowi (Gosik, 2004).

Cmentarze wojskowe są stosunkowo młodym tworem sztuki sepulkralnej. Pierwsza na świecie, planowo założona nekropolia kryjąca szczątki poległych żołnierzy znajduje się w Arlington w Stanach Zjednoczonych. Cmentarz ten, powstał w okresie wojny secesyjnej i liczył około 16 tysięcy nagrobków. W Europie pierwsze cmentarze wojskowe powstały w trakcie i po skończeniu I wojny światowej. Odznaczają się one bardzo piękną architekturą i bogatą stylistyką. Niestety z biegiem czasu, pamięć o nich powoli się zaciera.

Bardzo ciekawym sposobem upamiętnienia poległych za ojczyznę, była idea stawiania Grobu Nieznanego Żołnierza. Pierwszy w Europie obiekt tego typu pojawił się we Francji - w 1920 roku pod Łukiem Triumfalnym. W Polsce, taki grób – pomnik utworzono w 1925 roku, na placu Saskim w Warszawie.

Cmentarze z I wojny światowej - zakładanie cmentarzy

Badany teren po zakończeniu operacji łódzkiej został podzielony na dwie strefy okupacyjne: austriacko-węgierską i niemiecką. Ma to swoje odbicie w wyglądzie cmentarzy wojennych, gdyż mimo przeważających cech wspólnych, można dostrzec też pewne różnice.

Sam proces powstawania i organizowania cmentarzy wyglądał podobnie na terenie obu okupacji. O jak najszybszym rozpoczęciu prac zadecydowało kilka względów. Kierowano się w dużej mierze względami higienicznymi, a także możliwością wykorzystania taniej siły roboczej jaką stanowili jeńcy wojenni, a także wielu ludzi sztuki powołanych „pod broń” (Schubert, 1992). Wielu z rzeźbiarzy, architektów, czy malarzy wolało służyć ojczyźnie wykorzystując swe uzdolnienia artystyczne, niż walczyć wręcz.

Podczas prac porządkowania i organizowania żołnierskich miejsc pochówku, powstał problem finansowania tego przedsięwzięcia. Poradzono sobie z nim rozpowszechniając na szeroką skalę akcję propagandową. Organizowano wystawy makiet i projektów założeń cmentarnych, rozsyłano odezwy i listy do rodzin poległych. Duże dochody przyniosła sprzedaż okolicznościowych znaczków i kart pocztowych, a także organizowanie loterii (Schubert, 1992).

Pierwszą czynnością rozpoczynającą akcję zakładania cmentarzy, było rozpoznanie w terenie miejsc prowizorycznych pochówków. Miejsca takie porządkowano i przeprowadzano ewidencję zmarłych. Następnie podejmowano decyzję czy cmentarz zorganizować w nowym miejscu, czy rozbudować już istniejący. W przypadku koncepcji założenia cmentarza w innym miejscu przeprowadzano ekshumacje. Kolejnym etapem było wytyczenie działek i uregulowanie spraw własności ziemi. Ostatnim etapem była budowa cmentarzy, przy czym w tym etapie kierowano się zasadą by żołnierze wrogich armii byli jednakowo upamiętniani.

Generalną zasadą zakładania cmentarzy, miała być ścisła harmonia z najbliższym otoczeniem. Starano się wykorzystywać walory naturalnego krajobrazu i rzeźbę terenu (Knercer, 1995). Bardzo często cmentarze lokowano w lesie lub na skraju lasu. Zalecano również lokalizację na lokalnych wyniesieniach terenu.

Na badanym obszarze bardzo powszechne było tworzenie kwater wojskowych na cmentarzach już istniejących: rzymsko-katolickich i ewangelickich. Szczególnie częste były pochówki poległych żołnierzy niemieckich na cmentarzach ewangelickich, co wynikało ze specyfiki okolic Łodzi i jej ówczesnego zróżnicowania narodowościowego.

Bardzo dużą wagę przywiązywano w zakładaniu cmentarzy do obsadzeń roślinnością. Szczególny nacisk kładziono na stosowanie krzewów i drzew rodzimych, co miało sprzyjać harmonii z terenem. Ponadto właściwie zastosowany materiał roślinny eksponował założenia cmentarne, a odpowiednio dobrane drzewa miały spełniać rolę pomników w krajobrazie. Specjalne zalecenia dotyczyły także samej kompozycji cmentarzy, które musiały posiadać pewne stałe elementy (Frodyma, 1989):
  • reprezentacyjne wejście
  • ogrodzenie w formie kamiennego muru, drewnianego lub żeliwnego parkanu
  • główna oś kompozycyjna, podkreślona centralną aleją lub schodami
  • obiekt centralny w postaci zwieńczonego krzyżem postumentu, drewnianego krzyża, obelisku, głazu, lub kaplicy
  • mogiły formowane w kształcie kopców lub nasypów, upamiętnione krzyżami drewnianymi lub żeliwnymi, bądź nagrobkami betonowymi lub z kamienia.
Zgodnie z wszelkimi instrukcjami i odgórnymi nakazami, wystrój cmentarzy miał być jednorodny, dopasowany do charakteru pochowanych na nim poległych. Nagrobki miały być skromne, jednakowe dla żołnierzy wrogich armii, a materiał budowlany miał bazować na lokalnych surowcach (Frodyma, 1989).

Cmentarze z okresu I wojny światowej na badanym obszarze, nie posiadają niestety wysokiej wartości architektonicznej. Podczas ich tworzenia wykorzystywano gotowe wzory nagrobków i krzyży. W konsekwencji typologia tych elementów jest mało zróżnicowana, co sprawia, że mniejsze założenia cmentarne, a w szczególności kwatery na cmentarzach ewangelickich, są do siebie bardzo podobne. Nie mniej jednak wszystkie zbadane obiekty odznaczają się dużym urokiem, charakterystycznym dla starych cmentarzy, a swoim wyrazem zmuszają do chwili refleksji nad tragiczną śmiercią żołnierską.

Cmentarze z I wojny światowej jako walor turystyczny okolic Łodzi - propozycja szlaków turystycznych

Region łódzki posiada ogromną ilość walorów turystycznych, zarówno tych przyrodniczych jak i antropogenicznych. W dużej mierze wynika to z położenia geograficznego, a także z bogatej i ciekawej przeszłości obszaru. Niestety w bardzo szerokiej ofercie turystycznej, nie uwzględnia się cmentarzy z I wojny światowej. Bardzo trudno znaleźć o nich jakiekolwiek informacje w przewodnikach i mapach turystycznych.

Cmentarze z okresu I wojny światowej są bardzo dużym potencjałem turystycznym okolic Łodzi. Aby je w pełni wykorzystać należy przeprowadzić szereg prac restauracyjnych i porządkowych. Jednak i w obecnym stanie są to obiekty warte obejrzenia, posiadające ogromny urok starych cmentarzy, ciekawe nagrobki i inne elementy architektury cmentarnej. Dlatego autorka proponuje 5 szlaków turystycznych po miejscach pochówku z okresu I wojny światowej w okolicach Łodzi. Każdy ze szlaków liczy sobie powyżej 40 km, dlatego niezbędny jest zmotoryzowany środek transportu. Do wędrówek pieszych bądź wycieczek rowerowych można wybrać określone fragmenty szlaków (Gosik, 2004).

  • Szlak I (około 43 km)

    Łódź – Zgierz – Szczawin – Swędów – Stryków – Poćwiardówka – Grzmiąca – Brzeziny(szlak czerwony)
  • Szlak II (około 45 km)

    Konstantynów Łódzki – Aleksandrów Łódzki – Zgierz – Rosanów – Ozorków – Dzierżązna Gieczno (szlak niebieski)
  • Szlak III (około 43 km)

    Łódź – Mileszki – Wiączyń Dolny – Gałków – Borowa – Kaletnik – Żakowice – Felicjanów – Witkowice – Małczew (szlak zielony)
  • Szlak IV (około 42 km)

    Pabianice – Wymysłów – Pawlikowice – Rydzyny – Kalino – Gadka Stara (szlak żółty)
  • Szlak V (około 48 km)

    Srock – Kiełczówka – Będków – Łaznów – Wolbórz – Piotrków Trybunalski (szlak czarny)


Podsumowanie

Polegli w I wojnie światowej, zarówno obcej narodowości, jak i Polacy walczący w armiach zaborców, nie są obecnie należycie upamiętnieni. Bardzo duża liczba cmentarzy została skomasowana w zbiorcze miejsca, co ułatwia opiekę nad tymi obiektami. Wiele miejsc przestało istnieć, albo z powodu nowych pochówków na ich miejscu, bądź po prostu czas i działalność ludzi (kradzieże, dewastacje) zatarły ich istnienie. Obecnie stan wielu cmentarzy i kwater wojskowych z okresu I wojny światowej wymaga natychmiastowego remontu. Lata zapomnienia i braku odpowiedniej opieki, przyczyniły się do fatalnego zachowania wielu elementów cmentarnych. Nagrobki, które nie zostały jeszcze rozkradzione na materiał budowlany do okolicznych domów, często są popękane, porośnięte mchem. Coraz trudniej jest odczytać inskrypcje i teksty nielicznych epigrafów. Najgorzej zachowały się kwatery na cmentarzach ewangelickich. Wynika to z powszechnego profanowania tych cmentarzy przez okoliczną ludność. Stosunkowo dobrze zachowały się kwatery na cmentarzach rzymsko-katolickich, na których często stawiane są kwiaty i znicze.

Cmentarze, ich wygląd, rodzaj nagrobków i stopień zadbania, są wizytówką i śladem przeszłości każdej miejscowości. Są źródłem wiedzy o zwyczajach i obrazem historii. Miejsce pochówku, grób - to rodzaj wiadomości: tu leży człowiek, powinniśmy zatem uszanować takie miejsce, gdyż tak nakazuje nam nasza kultura i wiara. W szczególności powinniśmy pamiętać o tych mogiłach i cmentarzach, na których spoczywają prochy ludzi, których śmierć zabrała z daleka od ich ojczyzny, którzy umierali za swój kraj, a zostali pochowani w obcej ziemi. Po śmierci nie jest istotne jakiej narodowości, czy wiary był zmarły, był to człowiek – a każdemu człowiekowi należy się szacunek.

Cmentarze są ponadto źródłem wiedzy o historii regionu, co sprawia że są atrakcyjne turystycznie. Ponadto cmentarze wojenne z I wojny światowej mogą być pouczającą lekcją historii o tamtym okresie, tym bardziej iż są wyrazem wydarzeń w wyniku których Polska odzyskała niepodległość. Aby jednak te obiekty stały się atrakcyjne turystycznie, muszą być poddane licznym pracom porządkowym i restauracyjnym. Niezbędne jest również otoczenie ich opieką zarówno instytucjonalną, jak i społeczną, a także przeprowadzenie akcji promocyjnej.

Literatura:
  • Frodyma R., 1989, Cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej w rejonie Beskidu Niskiego i Pogórza, Komisja Wydawnicza Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich, Warszawa.
  • Gosik B., 2004, Cmentarze z I wojny światowej jako walor antropogeniczny okolicy Łodzi [w:] Turyzm 14, z. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
  • Knercer W., 1995, Cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej w województwie olsztyńskim, Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, Warszawa.
  • Schubert J., 1992, Austriackie cmentarze wojenne w Galicji z lat 1914-1918, Wydawnictwo „Secesja”, Kraków.

Lista opracowań

Operacja Łódzka w 1914 r. (100-lecie Bitwy Łódzkiej)

ks. dr hab. Mieczysław Różański, UMW


Wspomnienia dziadka Stefana

Michał Konopczyński


"Opreacja Łódzka" jako przykład ważnego wydażanie historyczno - militarnego

dr Piotr Marciniak


Współpraca polsko - rosyjska w kontekście działań, związanych z "Operacją Łódzką"

Michał Jagiełło


„W szeregach rosyjskich walczyłem ... ale tylko dla Polski!"

Wieńczysław Kowalski


Sytuacja na froncie rosyjsko – niemieckim w przededniu Operacji Łódzkiej

Dr Piotr Marciniak


Walki w okolicach Gałkowa 23-24 listopada 1914 roku.

Dominik Trojak


Cmentarze z I wojny światowej jako walor antropogeniczny okolic Łodzi.

Blanka Gosik


Operacja Łódzka 1914r. jako temat współpracy polsko-rosyjskiej.

Michał Jagiełło